GALICIA INMORRENTE

SANTA MARÍA DE TRASDEZA

 

(Igrexa parroquial de Santa María de Cortegada)

Hoxe, día da Virxe de agosto, día da Asunción da Virxe, é un día celebradísimo en toda Galicia. Esta advocación mariana é a que ten baixo o seu padroado o maior número de parroquias de todo o territorio (en concreto 730 parroquias, seguida de lonxe por san Pedro con 306, Santiago con 287 e san Xoán con 275; datos tomados da páx. web Parroquias de Galicia por advocación).

En Galicia, na diócese de Lugo mais provincia de Pontevedra, bisbarra histórica de Trasdeza, hai dúas parroquias que na actualidade se disputan a honra (desde o noso punto de vista de filólogos e amantes da historia non esaxeramos nadiña ao falarmos aquí de honra) de ser a vella SANTA MARÍA DE TRASDEZA, a que figura nun documento do século VIII, o testamento de Odoario, aquel que fora bispo lucense (recordemos que Lugo é unha diócese moi moi vella, con moito prestixio histórico, arredor dela figuran as primeiras mencións do cristinanismo histórico, por alí predicarían os chamados sete varóns apostólicos, e quizais de Lugo e o dereito, cuxa orixe se perde na noite dos tempos, da súa catedral a expoñer permanentemente o Altísimo en forma de Hostia Consagrada, proceda -a título hipótese verosímil- o escudo do vello Reino de Galicia). As dúas parroquias devanditas son as chamadas hoxe en día Santa María de Abades e Santa María de Cortegada. Nese texto de metade do século VIII, dise que Odoario lle doa á Igrexa de Lugo a igrexa Sancta Maria de Trasdeza quam nuncupant Petos, literalmente ‘Santa María de Trasdeza á que chaman Petos’. Con cal das dúas se corresponde? Hai quen defende que é a de Abades e hai quen defende que é a de Cortegada.

Partidarios de Abades: A Asociación de Xenealoxía Heráldica e Nobiliario de Galicia. Amósovos a páxina das redes sociais de onde obtivemos o dato.

Tamén o pensa así García Conde (citado por N. Ares, vid. máis abaixo), quen naceu nunha parroquia próxima e di que Abades é un nome novo, moderno, e que antigamente esa igrexa foi chamada Santa María de Pedre, sendo Pedre unha corrupción do Petos mencionado no documento do ano 747.

O erudito D. José Espiño, que fora cura da Bandeira moitos anos, gran amante da historia e bo coñecedor da arqueoloxía castrexa. Tivemos a gran satisfacción de visitalo hai anos na súa casa, onde fomos ben agasallados con algúns dos seus estudos, onde nos mostrara a súa espléndida colección de achados en pedra, todos etiquetados con rigor e postos xa á disposición de instancias universitarias ou museísticas para o día en que el falte… D. José mostrou a súa clara predilección por identificar a Santa María de Trasdeza do testamento de Odoario con Abades, precisamente polo cambio de nome. O meu esposo, filólogo non desprezable en quen tantas veces deposito a miña confianza digamos científica, tamén se une a esa crenza.

Isto no que nós sabemos. Sen dúbida a opción de Abades terá outros partidarios,  pero díxenvos o que sabía ata o día de hoxe. Veñamos agora aos partidarios da outra identificación. Santa María de Cortegada é a vella Santa María de Trasdeza, así referenciada no texto do século VIII. Non creo que se poida dicir que ese fose o “nome oficial”. Trasdeza coidamos que funciona aí como referencia xeográfica, non como nome de parroquia, como se dixeramos Santa María en (terras de) Trasdeza. Non o podemos asegurar, claro, pero ben podería ser.

Partidarios logo destoutra opción: o escritor e investigador lalinense Daniel González Alén. Lemos en prensa un resumo dun seu libro publicado, onde a propósito de Santa María de Cortegada di: Dentro del patrimonio religioso destaca la iglesia parroquial barroca «que conserva elementos prerrománicos e románicos, destacando polas seus canzorros figurados e as métopas con rosáceas que conserva baixo os aleiros e na ábsida que datan do século XII, pero xa antes no século VIII a igrexa de Santa María de Trasdeza, que así se chamaba daquela, figurando no testamento do bispo Odoario e dous séculos despois mencionada nun documento de dación o mosteiro de Carboeiro. Tamén destaca polos seus antigos retablos e imaxes e ten reloxo de sol, e nas proximidades un peto de animas adicado a Santo Antonio datado en 1902 o ano en que tamén rematou a torre da actual igrexa». (en: https://www.lavozdegalicia.es/noticia/deza/silleda/2018/11/25/nueva-vida-antigua-escuela-parroquia-cortegada/0003_201811D25C6991.htm).

E está a opinión “indirecta” do sabio xa falecido, D. Nicandro Ares Vázquez, home que pasa á historia como bo profesor, bo párroco, académico e magnífico filólogo de Galicia (con quen tivemos tamén o privilexio de manter algunha que outra conversa etimolóxica, sobre o nome da parroquia e igrexa en que recibimos dous sacramentos, bautismo e matrimonio, Santa María de Oza, da Coruña desde 1912). No seu estudo sobre a toponimia trasdezá da diócese de Lugo non se manifesta claramente partidario desta opción, pero case, porque, meus amigos, sitúa a información documental, como quen fai unha identificación, de Santa María de Trasdeza, baixo o epígrafe de Cortegada, e non no de Abades, que tamén estuda nese mesmo artigo. Adxúntovos foto da páxina que sae da súa pluma.

 

 

Unha servidora tamén se acaroa desta banda. Nin nos convence o argumento do cambio de nome (porque, se imos ver, imaxinade que algún día esta nosa Santa María de Cortegada se chamase Santa María de Trasdeza: pois tamén houbo logo un cambio de nome… Cambio de nome puido haber, pero cal foi o primeiro, só Deus o sabe…), nin nos convence a derivación-corrupción de Petos a Pedre. Máis ben Pedre dá que pensar nun Pedro, nome de posesor. 

 

 (Este peto dedicado ao santo Antón está situado ao lado da igrexa de Cortegada. Relembra Marita que de nena -agora ten 68 anos- oía estas palabras: "Toma este peso, san Antoniño, pola miña vaca marela". Pedía pola saúde da vaca, animal importante na economía familiar, como ben sabía Castelao. Ao fondo, Castro Montaz de case 600 m. de altura, un dos castros máis altos do país)

 

(Deste libro fundamental para o coñecemento arqueolóxico de Trasdeza tiramos os datos sobre ese "triángulo castrexo" con mínima distancia inter-castros)

E logo está o feito de que aquí, neste terra que rodea a igrexa parroquial de Cortegada (onde por certo, foran bautizados o meu home, a súa nai, as súas avoas e avós maternos…, o noso primoxénito Suso, logo alumno do Eusebio…), aquí -dicimos-, onde hai unha riquísima concentración arqueolóxica (xa para empezar a igrexa está aló enriba, onda o chamado precisamente Castro do Cura, e próximo dunha banda está un triángulo inusual pola pouca distancia inter-castros: Castro do Marco, de Cartimil e o de Cortegada, mentres que da outra banda está o interesantísimo Castro Montaz, rico en granito[1], rico en pedras, rico en petos, entendendo por peto aquí unha pedra, unha formación pétrea -se mirades no DdD veredes esa acepción, un peto é algo duro, pedra, con que tropeza o home ao arar, da familia léxica do peteiro de herba, algo duro que sobresae, da familia do Petón de Culleredo, saínte que destaca de pedra no perfil orográfico… E precisamente aí, no Castro Montaz -que pertence hoxe en día tanto á parroquia de Oleiros como á de Cortegada- documéntase a existencia do topónimo Chao de Petos. É este un argumento non desprezable en absoluto, un argumento a ter en conta. Aquí queda a cousa. Seguiremos investigando outras opinións, novos datos. Parabéns a todas as Marías e Asuncións.

(Interesantísimo petroglifo escaleriforme: está precisamente no lugar chamado CHAO DE PETOS, no Castro Montaz. A foto está tirada da páx. web do Concello de Silleda)

::::::::::::::::::

 (Rústica fonte labrada cun só bloque de pedra granítica extraída do Castro Montaz)

Nota:

(1)   Contábame aínda este día un veciño aquí na aldea, Pepe de Vitorino, 72 anos, (eu pregunteille que sabía da fonte de Valmundín/Valbundín, próxima ao Castro Montaz, e non lonxe da igrexa de Cortegada) que de rapaz moitas veces tiña ido á fonte por auga para os canteiros… -E logo que facían eses canteiros, e de onde sacaban a pedra? -Todo iso eran canteiras…, había unha onda a Carballeira do Rei, outra a Carballeira de Xil… (preto de Castro Montaz e da Casa dos Chaos, xa na aba do Chamor, parroquia de Cortegada), e facían pedras para a estrada: collían unha pedra así (debuxa no chan un cadrado de aproximadamente de 50 cm por 50 cm), facíanlle así dous riscos (debuxa unha cruz que divide a superficie en 4 novos cadrados), logo dábanlle a volta, golpeaban na marra no centro e clak!, catro adoquíns feitiños! Eu leváballes o porrón de auga, de barro, ben fresquiña e eles deixábanme darlle coa marra…

 

 

---

[1]

GALICIA

LONDRAS EN GALICIA

 (Corredor do noso Instituto, con aves disecadas, algunha pertencente no seu día ao naturalista V. López Seoane) 

E aproveitando, nunca mellor dito, que o Pisuerga pasa por Valladolid, hoxe imos falar de londras galegas. Seguro que xa sabedes a santo de que encetamos este tema. Si, efectivamente, pola suposta presenza dun crocodilo nas ribeiras do río Pisuerga (o vello Pisoraca: se fose un río galaico, a evolución fonética non pasaría de Pisorga). Moitos de nós somos escépticos e pensamos que realmente o que viu a rapazada é unha londra; aínda que como diría o outro, unha nos doe e outra nos proe, quer dicir, dubidamos, porque dunha banda sabemos que hai xente desalmada que compra raras mascotas e logo desfaise delas e doutra banda, hai tanta xente que na vida viu unha londra…

 (Do noso gabinete de Historia Natural. Da colección de láminas antigas)

E que queredes que vos diga? Se debo ser sincera -e convosco procuro sempre selo- o tema é precioso, porque o animal o é e sono tamén, interesantes, as implicacións, os ramais secundarios. Imos seguir o fío que nos trouxo aquí con fidelidade: a ver, non son amiga de manter moitas charlas (chats en inglés) no móbil. De tres que teño abertas, nisto só xogaron dúas. Entroume un chiste bo, deses que fan sorrir [Vese un crocodilo entrevistado, fálalle ao micro: -E que fai vostede polo Pisuerga? -Ata que empece a fase 3 non podo volver ao Nilo] e remítollo ao grupo familiar comentando aquilo de que moitos de nós nunca vimos unha londra -eu a primeira, e xa me gustaría- ao vivo. Apenas se ven xa. E miña irmá retrucou que estaba moi equivocada, e que en Arteixo varias persoas da miña idade si que as viran. Iso picou a miña curiosidade, e abrín a canle do grupo do Instituto. A colaboración foi magnífica, tanto que aquí estamos.

1º responde Antonio, o administrador da charla: lontras, grandes comedoras de troitas, hainas no curso final do Sar en Padrón, eu nunca as vin, non son pescador, pero contábamo algún alumno troiteiro.

2ª responde Dulce: Eu vin unha no Eume

3ª, Noemí: Eu vina unha soa vez, penso que era cerca de Belesar

Dulce engade: Faciamos ‘Kayak’ e ela atravesaba o encoro tan pancha…

4ª, Gloria dinos: Eu vin unha noite un grupo delas nun camiño á beira dun regato en Benquerencia. Viña comigo unha bióloga que ao día seguinte buscou pegadas para saber qué eran os bichazos que se nos cruzaran.

5ª, Ana comenta: Nós vimos unha o 11 de marzo fronte á praia de Riazor (e mándanos o vídeo!)

6ª, Fe, ao igual que María José, pregunta se teñen que ser galegas… Fe, por exemplo, viunas en Noruega…E Luis aproveita para comentar que seguramente hai unha londra galega na lúa (seguro!, dille Fe, e digo eu tamén…).

7ª, Rosa cóntanos que as viu preto de Melide, no río Furelos, nunha ruta duns 6 quilómetros, eran dúas e botáronse rapidamente á auga…, é unha zona onde hai anos se explotaba un sobreiral…

8ª, Pilar tamén intervén: Había bastantes nunha casa á que eu fun, ao lado dun río, na zona entre Betanzos e Irixoa.

Antes de seguir, moitas grazas a todos pola vosa amable e pronta colaboración.

 (Imaxe, tamén antiga, do noso Instituto amado)

Fomos ver variantes da voz londra no DdD, hai unha chea delas: londre lóndrega, lóndriga, variantes ás que cómpre sumar as que recolle o sempre ricaz e sabio Eligio Rivas:

en Ferreira do Valadouro loutra (vocalización de lontra); Bierzo, lundre, lundria.

Que riqueza! Nunca canso de marabillarme da nosa riqueza léxica, do Noroeste en particular, da península en xeral… Pero o súmmum, o culme da marabilla xa foi saber, mercé á entrada no DdD do lexicógrafo D. Eladio Rodríguez:

y aunque Buffon dijo que jamás pudo domesticar uno de estos animales, el naturalista gallego López Seoane dice que tuvo un ejemplar que le seguía por la casa a él y a su familia y criados, y aún le acompañaba al jardín y a la playa que estaba próxima.

Xa vedes, non puiden por menos de relembrar aquel gato, Patocho, que acompañaba mellor ca un can, o meu sogro nos seus paseos ao monte, percorría quilómetros detrás del…

Víctor López Seoane ben merece que abramos un novo ramal. Foi un grande científico e aconséllovos que leades algo da súa frutífera vida na rede. Como foi profesor no primeiro Instituto coruñés, non está de máis que recordemos algo do que se publicou sobre el no libro con que conmemoramos os 125 anos de Instituto da Guarda:

O Gabinete do Instituto coruñés estivo constituído inicialmente por elementos da colección do primeiro profesor de Historia Natural, o naturalista Víctor López Seoane. Pouco despois dotóuselle dos fondos propios, para o que se recorreu ao procedemento habitual na época, a merca de material en París. Dos 22.002 reais e 59 céntimos destinados á adquisición de “material” en 1865, 5.890 reais empregáronse na adquisición na firma de Mr. Eloffe de obxectos para o Gabinete de Historia Natural[1].

En anos sucesivos o Gabinete recibiu contribucións diversas, xeralmente agasallos de particulares. A situación mudou algo desde os derradeiros anos setenta, pois nese nese tempo, 1876,  o Instituto acadou a categoría de “provincial” e puido dispoñer de maiores ingresos, que  permitiron interesantes adquisicións.

Xa na nova ubicación da praza de Pontevedra, en decembro de 1890, o naturalista  Seoane agasallou ao Instituto cun exemplar dunha ave, un mascato (Sula bassana,  “en librea de un año, cazado en alta mar cerca de las costas de la Coruña”).

(“As  Ciencias nas aulas do Instituto”, da autoría de Xosé A. Fraga)

Por hoxe ímolo deixar aquí. Na recámara inda queda unha pequena entrevista co ex alumno de Antonio, o pescador troiteiro que topara londras… Proximamente. Deixádeme só, antes do remate, que pregunte en voz alta onde está arestora ese mascato espléndido (Sula bassana… sabedes que Sula é nome de muller? Hónrome en ter unha amiga así chamada, de Alabama, xa lle dixen que cabía a posibilidade de ter ela na ave mariña a explicación sobre a orixe dese atípico nome… leve posibilidade quizais, pero aí está…). Puxémonos á fala co señor Fraga e díxonos que de estar aínda en bo estado de conservación, tería que estar no Instituto irmán (na Coruña só hai 2 Centros históricos), no Salvador de Madariaga. Queda pendente esa averiguación.

Aquí despedímonos. Feliz fase 3! E relembrade que o confinamento noso fixo a felicidade doutros seres... Non foi en balde o sacrificio, xa que logo...

:::::::::::::::::::::::::::::::

Lontra na Ría do Burgo:

http://avesdelariadoburgo.blogspot.com/2008/12/nutria-en-la-ra-do-burgo.html

---

[1] (1866): Memoria leída en el día 16 de setiembre de 1865 en el Instituto local de 2ª enseñanza de La Coruña. Coruña: Establecimiento Tipográfico Puga, p. XIII.