Entrevista con mulleres que aman Galicia II
Entrevista á arqueóloga Purificación Soto Arias.
Unhas palabriñas previas: relendo a entrega anterior, nótase moito a oralidade, quer dicir, nós achegámonos á nosa irmá como di o refrán aquí te collo, aquí te esfolo; era tempo de sobremesa tras un copioso xantar e non houbo preparación nin moito tempo de reflexión antes das respostas, de aí esa impresión de certo balbucido. Xulgamos que era a peaxe a pagar polo concepto subxacente de frescura e/ou espontaneidade. Con todo, debe constar en acta esa premisa. Nesta segunda entrega algo se simplificou, aínda que é continuación exacta do mesmo día, e algunhas miñas interrupcións foron eliminadas.
(Iniciativas populares: festa no Castro. Centos de persoas participaron nesta especie de revitalización castrexa)
ENTREVISTA:
MªR. Soto: -Estás falando de Montes Claros. Montes Claros é un castro que claramente entra na zona ártabra.
-Está plenamente na zona ártabra e así se describiu, está na bibliografía ao uso; admítese de forma bastante inequívoca que chega, desde Estaca de Bares, ata Fisterra. O que non se sabe é canto penetra cara ao interior, pero o que é o Golfo Ártabro se considera que é… ártabro.
- Ah, qué bonita palabra [ri]
- Claro, claro.
- Mira, céntrate en Montes Claros un pouco antes de que ti formaras parte, digamos, da historia de Montesclaros [dúbidas] Bueno, si, eu yo creo que falo ben así… Antes de que ti entraras a formar parte dese proxecto, que se descubrira? Unhas tesoiras, non si?
- Efectivamente. Formou parte dunha catalogación que fixo Antón Abel Rodríguez Casal, de noviño, de arqueólogo novo, fixo unha catalogación de todo Bergantiños… Carta arqueolóxica do partido xudicial de Carballo de Bergantiños,[1]- e daquela de todo o que catalogou, como ía de castro a castro e facía un perfil sucinto, que era o que se facía antes, cun clisímetro[2], con sistemas sinxelos, , moi básicos pero moi eficientes; facían un levantamento de como era o perfil, a morfoloxía do castro… Pois o caso é que estando alí obtivo a información por parte da xente do pazo - sempre dispostos a colaborar, era propiedade dos donos do pazo, o Castro- de que alí nos anos 60, había…, durante distintos veráns sucesivas escavacións, escavábase alí, porque a xente era culta, e ese interese por escavar era típico de xente culta, médicos, avogados… As forzas vivas, curas… Pois sabían que…
-Coma o Grupo Nós[3].
- Igual, igual. Siempre eran profesionais, médicos… . Pois sabían que aquilo era un lugar prehistórico e poñían os nenos a escavar, que está relatado polo Instituto de Estudos Bergantiñáns…
-Ah, que bonito![4]
- Si, eso está publicado e, ademais, meu amigo Baldo[5] é dos nenos que escavou con culler, con culler! [pausa] Entón, o espolio, que se chama en portugués, o espolio que de alí saíu … e foi espolio no dobre sentido porque non era unha escavación… científica, e sen método…, foi un pouco sacar por sacar, pois apareceu o típico inventario de cerámica do Ferro, cerámica castrexa, cerámica galaico-romana con material de importación, con tégulas, con sigilatas[6], con ánfora e coma peza estrela, unha pieza metálica de ferro: Unhas tesoiras de tosquiar.
(As tesoiras achadas no castro de Montes Claros. Foto tirada do artigo amentado de Carmen Alfaro-Giner)
-E onde están?
-Na Facultade de Santiago. Ademais, pode dicirse que eu as rescatei nunha segunda volta porque Antón Rodríguez Casal, nese momento… ¿cómo se chamaba?, estaba provisionalmente en Santiago, a rapaza que as publicou [que publica información da tesoira], que logo fue profesora en Valencia, Giner?, Giner[7]. Pois deulla [a tesoira], “mira que peza interesante, ti que es especialista nestas cousas”. E publicou, publicouno coma un elemento da Idade do Ferro…, ela dixo, dato bonito, que a peza estaba relacionada coa cultura do Texo, dixo que era de tradición celtibérica atlántica, por dicilo así, non é?
-Un concepto moi fermoso, tradición celtibérica atlántica…
-Si que o é, éo. Entón esas tesoiras de trosquiar encóntralas moitísimo no mundo celtibérico. Esas tesoiras da Laracha-Montes Claros non tiveron máis pena nin gloria porque non teñen contexto e non saíron outras, pero o da falta de contexto é o peor, porque che podían dicir que eran modernas, pois non podes dicir que si nin que non pero posto que viñan acompañadas dun espolio que si era de época… podían pertencer perfectamente… Así que arestora están depositadas na Facultade de Historia…
-Ben están aí.
-Si. Depositáronse no Museo do departamento de Historia en Santiago, perdéronse… Eu sabía que estaban, perdéronse, e cando lle dixen a Ana[8], a miña compañeira, “faime unha foto das tesoiras”, para ter, para organizar todo o do castro que hai fóra…
-E se se perderon como fas foto?
-Porque eu sabía que estaban de cando estudei na facultade (case 30 anos atrás)… Díxenlle a Ana: “fai unha foto da vitrina que hai unhas tesoiras que ten que poñer tesoiras de Montes Claros” e díxome, “si, o cartel está, as tesoiras non”. E dixen, pois bo, seguro que…, como non tiveron un proceso de conservación, o ferro oxídase, dixen eu… “que pecado, que mágoa, menos mal que están publicadas, debuxadas e fotografadas”. Quedou así a historia. Hai uns cantos anos, poucos, 5, 6, 7, por aí, a Facultade decidiu poñer en orde os fondos dese museo, que ten pintura, escultura, restos arqueolóxicos e fixeron un inventario; chamaron unha empresa de restauración e fixeron inventario e fixeron un museo virtual e nese museo virtual velaquí que miro e vexo as tesoiras en peor estado pero restauradas, por suposto, “tesoiras de orixe descoñecida”. Daquela xa escribín rapidamente e hoxe están contextualizadas… Pero como din “descoñecida”?, perdeuse a custodia entre as tesoiras e o cartel identificativo. En fin, contestáronme déronme as grazas e con iso xa volvemos ter as tesoiras de Montes Claros no seu sitio e logo Cris[9] tamén me fixo debuxos e fotos da cerámica que aparecera no seu momento, cerámica do castro.
- E desde que ti escavas Montes Claros, que apareceu de interese?
- Pois para empezar, posto que ese espolio antigo chamaba a atención que non sucedera na croa[10] que é o propio, senón que estaba localizado a pé do parapeto, iso xa me chamou moitísimo a atención, por que posuíndo todo o castro van escavar aí fóra. Realmente esa cuestión non o puiden resolver porque non fica memoria diso. Queda vivo un dos irmáns pequenos dos antiguos propietarios do Castro, Juan Canedo[11], pero non sabe o motivo da elección do sitio, porque el só ía escavar alí coa culler… Pero está claro que por calquera obra ocasional, puntual, debeu aparecer algo e seguiron tirando desa mina.
-E ti decidiches seguir tamén por aí.
-Eu decidín darlle contexto que é o primeiro que hai que facer, darlle contexto a esa colección descontextualizada, é dicir, imos ver, por que aparece aquí material, máis alá de que é unha zona de erosión, de material rodado da parte superior tamén conforma unha posible terraza e, efectivamente, confírmase que hai castro, é dicir, que estabamos fóra da croa, pero dentro do castro. Entón, claro, decidimos defender ese fóra da croa porque é o que se vai perdendo co paso do tempo. Tiñamos unha longa tradición de medir os castros só polas croas. Pero xa viramos uns anos antes como, ao adquirir o Concello da Coruña os terreos de Elviña e de traballalos e de facer traballos de prospección, se documentaran ata tres liñas da muralla: a orixinal da croa e dúas máis fóra.
-En Elviña.
-En Elviña. Entón estaba claro que nós podíamos estar ante un caso similar. A localización de torreóns, de casas, de entrada e de estruturas fóra nos confirmaba que estabamos dentro do castro, en Montes Claros, pero fóra da Croa; cos traballos de escavación nos anos 21 e 23; entonces posteriormente o Incipit-CSIC[12], realiza unha prospección superficial con xeorradar que ben confirmar o alcance do poboado. Temos documentada unha segunda liña de muralla moi grande que engloba as escavacións onde estamos ahora e, ademais, a liña de muralla ten un sistema defensivo complexo porque ten ata 3 liñas de sucesión de foso-parapeto... Hai unha gran complexidade. O castro de Montes Claros é moito máis grande do que se pensaba. Entón, retomando o fío, hai uns anos, finais dos 90, pero sobre todo a principios de 2000, nacen liñas de investigación que retoman o tema da xeografía dos pobos ártabros. Artabria estaba traballada sobre todo dende o punto de vista da Historia Antiga, das fontes clásicas: análises de fontes, e estaba nun punto morto porque as fontes son limitadas e podíanse dar voltas e voltas, pero sen traballo de campo… Daquela empezouse a facer traballo de campo arqueolóxico. En Bergantiños moi pouco, porque carece de escavacións arqueolóxicas.
(Festa no castro, ano 2026. Patricia, a carón de Puri, era a Moura. O rico folclore castrexo, variado, abundantísimo é moi posible que sexa un factor-consecuencia do grao de proximidade afectiva?, do grao en que a xente conserva fielmente memoria do pasado vivido nese territorio próximo)
-A Artabria pertence aquela famosa Adóbriga, non é?
-Sí, Adóbriga é de Artabria, que inicialmente a colocan en Ferrol, na área de Ferrol.
-E tamén en Pontedeume.
-Ben, si, na área norte, efectivamente.
-Non pode ser Coruña de ninguna manera.
-Hai descricións que a levan ao norte, polo tipo de xeografía descrita, pola asociación creada… polos catro ríos amentados nas fontes clásicas... Mais volvendo ao caso, cobra importancia o estudo de Artabria desde o punto de vista arqueolóxico. Entón hai que determinar que características teñen os castros de Artabria, por que os romanos, gregos e demais decidiron que era unha zona específica e falaron de grandes cidades dos ártabros.
-A investigación Artabria arqueolóxica está coma quen di, en cueiros, non si?
-Absolutamente.
-Nostián formaría parte?
- Dende logo que si.
-Se tiveras vida longa, longa, longa -porque estás xa ás portas da xubilación, lamentablemente… [rin] A vida é así.
-Non, pero está xa aberto o melón… e vén outra xente detrás… E ao castro, aos castros en xeral, vénlles moi ben que veñan novas xeracións, que se adopten novas perspectivas…
-… unha vida longa, e tiveses facultades, que outros castros abrirías?
-Creo que cando falabamos antes [noutra conversa non transcrita] de xoiaría castrexa, amentei Cances. O castro de Cances é tan fermoso, tan grande, cun sistema defensivo tan complexo aínda visible, a un paso de Carballo.
-Hai outro Cances na Coruña, preto da Silva…
-Si. Castro de Cances, sen lugar a dúbidas. Castro de Pastoriza, do que xa me tes oído falar [a entrevistadora ábrese en exclamacións de admiración e asentimento]. Pastoriza é un alter ego de Elviña, por exemplo. Domina o porto, igual que o domina Elviña. Elviña é a estrela da coroa de Artabria porque está moi escavado e porque é verdade que ten un control directo sobre o porto, pero Pastoriza non queda atrás. Entonces, poia hai que determinar esa territorialidade, hai castros grandes como son Pastoriza, coma Elviña... O de Montes Claros é moi grande e, amais nestre castro conflúe tamén outro factor: hai unha liña de investigación que está funcionando sobre os lugares de liturxia, eses lugares-santuario que poden estar representados en Montesclaros…
-Santuario como o de Elviña?
-Si, as croas que claramente non teñen vivendas no centro -como lles ocorre a moitos oppidum bracarenses, como son San Cibrán de Las, o das saunas portugueses, Briteiros, que teñen esas croas baleiras de ocupación, as croas non están ocupadas, están baleiras- asócianse exactamente á actividade pública, da comunidade, non doméstica.
-Como se chaman esas pedras negras que parece que veñen do territorio ibérico? Que as hai en Elviña, e tamén en Vigo?.
-Ah!, os betilos[13], non son negros, non son negros. Son traballados, medio prismáticos...
-Iso vén de fóra, ¿non si?
-Iso asóciase a un culto fenicio, si, do mundo do comercio. Pero en Montes Claros non hai betilos. A posibilidade de termos un espazo santuario rupestre no castro relaciónase co podomorfo, a “pegada do xentil” que hai na croa, seguindo unha liña interpretativa trazada por García Quintela e outros[14].
(Croa do castro de Montes Claros. A pegada do Xentil. Foto de Puri Soto)
-Como se chama aquel castro precioso de Vigo que visitaramos xuntas? Alcabre?
-Alcabre. Punta do Muíño do Vento en Alcabre foi un dos primeiros onde se documentou un edificio con betilos... E non chamaba tanto a atención porque xa se sabe que A Lanzada, Alcabre, todas as Rías Baixas teñen contacto, contactos esporádicos pero frecuentes, co comercio mediterráneo. A cuestión era que se cría que non subía [o contacto, o comercio] tan ao norte. Sobe, sobe. Sobe, ademais, sen ningunha dúbida e con contundencia. E claro, nun castro que non é estritamente costeiro, como é Montes Claros, que apareza tanto indicio deste comercio, sobre todo tendo en conta que estamos aínda traballando na entrada do poboado, que non son zonas especialmente ricas en restos materiais... Pois aínda así nos está aparecendo un montón de material do comercio mediterráneo, como son as doas vítreas, a cerámica ibérica e outro material anfórico de importación prerromano ou anterior á romanización, dis ti, vaia vaia, isto está en condición de igualdade con Elviña en canto a restos e xa está ocorrendo tamén no Castro de Esmelle (Ferrol): A universidade e o campus de Ferrol abriu tamén un melón en Esmelle non hai moito. Ao norte de Ferrol está sucediendo exactamente igual ca en Montes Claros, igual, exactamente igual. Entón, que ten, ademais, esa zona lucense e ártabra en particular? Adolece de investigación, ten unha falta de investigación histórica…
-Iso dependerá moito da sorte que determinadas áreas teñan cos poderes políticos… Montes Claros, nese sentido, é un exemplo a seguir.
-Efectivamente. Un exemplo a seguir porque hai unha clara vocación de xestión municipal.
-E unha participación do pobo.
-Unha participación cidadá. Os veciños están encantados co proxecto e amais este ano, xa ves, as asociacións de veciños decidiron incorporar o castro coma un lugar para facer actividades.
-Importantísimo iso.
-Si, si que o é, porque son os guardiáns naturais dos lugares con historia, da paisaxe habitada, das orixes , nin máis nin menos, si, nin máis nin menos.
-Fermosísimo concepto [pausa]. Qué máis cousas apareceron en Montes Claros? Porque hai tamén unhas estruturas, pías, pías crematorias, ou?
:::::::::::::::
Ata aquí por hoxe. Non queda outra que destinarlle ao resto da conversa unha terceira parte.
[1] Antón Abel Rodríguez Casal, catedrático xubilado da USC é autor da fundamental Carta arqueolóxica do partido xudicial de Carballo de Bergantiños, publicada orixinalmente en 1975. Naceu en Corme.
[2] Aínda que a voz CLISÍMETRO non figura no dicionario académico, si figura o seu sinónimo, CLINÓMETRO: na acepción 1, referido só á Xeoloxía, di: Aparello para medir a pendente dun terreo ou a inclinación dun estrato ou dunha falla respecto ao plano horizontal.
[3]Os membros do Grupo Nós eran homes de formación universitaria, cun perfil profesional laico (avogados, catedráticos, xeógrafos ou médicos) e cunha orixe social vinculada á pequena burguesía galega.
[4] “Bonito” no sentido de que é tamén unha forma de interesar a mocidade polas orixes, pola cultura. Vén á nosa mente aquela vella iniciativa (que unha servidora viviu con 6, 7 anos) de plantar árbores no terreo da Granxa Agrícola de Monelos. Vén tamén á nosa mente as saídas ao campo do falecido cura da Bandeira, José Espiño Mato, coa rapazada da escola na procura de pedras e achas prehistóricas que logo serían etiquetadas e postas baixo a tutela da USC.
[5] Baldo é amigo dos meus irmáns (irmá e mais cuñado). Actualmente é o artífice do proxecto Bosque da Estrela. Rutas a cabalo.
[6] A cerámica sigillata (o adxectivo é un latinismo) é unha vaixela (ou restos dela) de cerámica romana fina, de cor vermalla ou alaranxada brillante, que destaca pola súa superficie lisa e impermeable. O nome vén do latín sigillum ‘selo’ porque moitas pezas levan impresa a marca do oleiro ou do obradoiro. En latín, tegula é ‘tella’.
[7] Refírese Puri Soto a Carmen Alfaro-Giner. Podedes ler o seu interesante artigo: “Algunos aspectos del trasquileo en la antigüedad: a propósito de unas tijeras del castro de Montesclaros”, 1977, Zephyrus Revista De Prehistoria Y Arqueologia (dispoñible en: https://www.academia.edu/76193865/Algunos_aspectos_del_trasquileo_en_la_antig%C3%BCedad_a_prop%C3%B3sito_de_unas_tijeras_del_castro_de_Montesclaros).
[8] Ana Laura Corredoira Bersanino, arqueóloga galega.
[9] Cristina Seoane Novo, arqueóloga galega especializada no estudo da cerámica arqueolóxica, particularmente da Idade do Ferro e da cultura castrexa.
[10] Velaquí unha palabra importante no contexto da nosa cultura castrexa. Non figura no diccionario académico e debería. Figura COROA pero como era de esperar, non dá a acepción arqueolóxica. E porén, numerosos e importantes arqueólogos usan esa voz, croa (Ana Romero, Felipe Arias, Julio Carballo etc.) nas súas publicacións e en concreto, vén no Diccionario de termos de Arqueoloxía e Prehistoria de Ana Romero e Felipe Arias. E falando de F. Arias, ese é o nome que escolleron para a revista (CROA) que botou a andar en 1991, promovida pola Asociación de Amigos dol Castro de Viladonga, Relembremos que F. Arias Vilas nos concedera no seu día unha entrevista neste blog ( mércores, 24 de novembro de 2021).
[11] Empresario galego vinculado ao sector agrícola e á xestión de eventos no Pazo Montesclaros, parroquia de Vilaño, concello da Laracha (A Coruña).
[12] Instituto de Ciencias do Patrimonio, centro científico con sede en Santiago de Compostela.
[13] A voz vén do grego baitylos , do semítico Bet-El ‘Casa de Deus’. En arqueoloxía, un betilo é unha pedra sagrada ou de culto, xeralmente de forma cónica, ovoide ou cilíndrica e sen tallar, que representaba de forma abstracta unha divindade.
[14] Para Marco Virgilio García Quintela (xunto con Manuel Santos Estévez), a presenza dun podomorfo (gravado ou pegada dun pé) na croa ou cumio dun castro ou santuario galaico-romano vincúlase directamente con rituais de investidura real e toma de posesión da soberania de tradición indoeuropea.
