GALICIA INMORRENTE

Galicia Inmorrente

Cestaría

 

(Cestaría. Museo do Pobo Galego [MPG]. As fotos do MPG foron feitas por Charo Soto)

Este día, sábado, fomos á feira de artesanía de Agolada. Era nos pendellos, senlleiras construcións de pedra e madeira que datan do século XVIII, segundo se pode ler na páxina do Concello (https://agolada.es/turismo/patrimonio-civil/os-pendellos). Nunca visitara o lugar con tanta afluencia de xente, con tanta vida… Había cerámica de Gundivós, xoieiría en prata (o meu fillo trouxérame de Oakland-California, hai moitos anos, unha landra de prata preciosa, aquí nunca a vira daquela e vina en Agolada feita por unha prateira, vendía tamén arracadas facendo xogo), traballos en ferro, roupa de liño (ai!, aí piquei) e había cestaría. Estaba Carlos Rubio, a quen a miña irmá Puri trata, un cesteiro ártabro que sabe adaptarse aos tempos. Renovarse ou morrer, disque… O seu obradoiro chámase O carabel dos cestos, nome redundante en certa medida mais igualmente poético. Estivemos charlando un bocado. Fixemos fotos e pedinlle permiso para subir unha polo menos ao blog. Unha persoa encantadora, esa é a impresión que me causou. Comenteille que a voz carabela é polisémica, na terra da nosa nai falábase da carabela da merenda, mentres que as carabelas que chegaron a América con españois (a Pinta e a Niña) eran embarcacións grandeiriñas, talvez son así chamadas pola forma de cesta. Non sei por que pensei sen dubidar que a acepción primeira é a da terra e a da mar debía ser secundaria. Había que estudalo, ir a Coromines[1] e dedicarlle un tempiño. Outra vez será, miñas queridas e meus queridos. Non sempre un dispón do tempo que quixera. A Carlos moito lle chama a atención que no Barbanza atopou un cesteiro tradicional que facía a obra digamos ao revés do que é normal ou maioritario. Enténdese que o “normal” é empezar polo cu, polo fondo, e acabar pola boca do cesto ou da cesta. Este artesán do Barbanza empezaba por riba.

(Mesado de cesteiro, Lousame, A Coruña. MPG)

 

Ten un mesado onde espichan as costelas, tecen e rematan polo cu. É o cesto do Barbanza. Insiste en que el non está descubrindo nada, só fai fincapé en que lle chamou a atención… Amenta outro Carlos, autor dun libro de Cestaría tradicional galega. E hipotiza sobre posibles Influencias alleas a Galicia  que entrarían polo mar.

(Cesto feito por Carlos Rubio, cun pau "de arribazón", do que trae o mar á terra)

 

Puri cómpralle para un agasallo que ten que facer unha especie de mochila que toma como referente básico a antiga cesta de pescador. Ten vimbia autóctona, de cor alaranxada, e logo un sálex purpúrea (dinos Carlos Rubio que se chama así porque cando agroma ten cor púrpura, agora ten tonalidades verdes); botón e a tapa son de castiñeiro, dunha porta vella, unha xoia… Puri engade: porque nunca usa materiais que non sexan vexetais. 

 

Na casa da aldea teño un cesto con que me agasallaron os meus irmáns (incluído o político) feito por Carlos, a asa é un pau traído polo mar á praia. Como diría Santi (tamén ártabro), material de arribazón. Outro pequeno tesouro.

 

Logo, na TVG, de pura casualidade, vin un anaco dun documental interesantísimo que tiña como protagonista un cesteiro que eu, como tantas outras cousas, descoñecía e que, pescudando a posteriori, xuraría que era o documental titulado Cesteando, dedicado ao xa falecido Toño do Val. Impresionoume a súa humildade, de José Antonio (sempre, sempre me marabilla a humildade dos sabios; normal, en parte, porque non sempre os que máis saben son humildes…) e a súa clara conciencia de que a cestaría é un ben patrimonial pero non unha fonte de riqueza material, dicía que hai que ver o cesto como cultura, insistía en que resulta dificilísimo vivir diso, sobre todo se se ten en conta a competancia do plástico e da cestaría barateira que vén de China. Contounos que en China son os presos nos cárceres os que fan os cestos, máis efémeros ca os que facemos aquí, e fanse coma quen fai rosquillas. Quedei coa copla, que se di, ou mellor, quedei co conto. Miraba na casa da aldea un par de cestos made in China que temos por aló e verbalicei en voz alta, queres ver que agora os aprecio máis? É bo que un ser humano privado de liberdade poida traballar coas mans…

(Foto tirada de Internet)

 

E relembrei cousas antigas que un día lin sobre os primeiros eremitas, en terras de Exipto, que tecían para autoconsumo e para a venda, tecían nas súas celas ou cenobios, tamén eles privados (voluntariamente) de liberdade de movementos. Por exemplo, un santo chamado Pacomio. Lemos nas Vitas Patrem un capítulo titulado: Pacomio aprende a tecer cestas seguindo os consellos dun meniño. Curioso. Moi curioso. Outro título desa mesma obra: Dun monxe, fillo dun conde, que lle mandaran levar as spuertas polas prazas (manexo unha tradución do latín ao castelán-aragonés antigo; en calquera caso estas spuertas son chamadas noutra páxina capazos). O propio Pancomio destrúe 500 cestas que teceron uns relixiosos por non observar as regras da orde e para simbolizar o efémero de moitas  accións humanas. Normalmente estas persoas tecían esparto e follas de palmeira, cordas e vergas[2].

(Tirado de Internet)

 

En Galicia os cesteiros traballan, no que nós sabemos, con vimes, salgueiros, que fornecen madeira flexible; tamén se traballa con castiñeiro, carballo e abeleira (así nolo di un artesán da aldea de Pincelo[3]).

(Rapazas levando argazo. Noia. Anos 20 do século pasado. Foto de Ruth M. Anderson)

 

(A cestaría vinculábase aos oficios. Foto da portada do libro de Andrés Rodríguez Vergara sobre a pesca no mar de Galicia. Os mariñeiros están en Cedeira)

 

Tocante ao uso, vedes (por exemplo en Xaquín Lorenzo) que estaba moi vinculado aos oficios. Nós quixemos preguntarlle aos seres queridos próximos criados na aldea polo uso na súa infancia. Luís, dezao, díxonos: había aquelas cestas grandes de dúas asas que se levaban entre dúas persoas e nelas cargábanse as mazarocas do millo para levar ao hórreo. Logo estaban os cestos máis pequenos, dunha asa, para recoller da terra as patacas e levalas ao carro…  mamá tamén ía á horta coa cesta na man para as cornechas[4]... Despois pregunteille ao meu curmán Manuel, de Valencia do Sil, Valdeorras, a quen tantas veces acudimos por cuestións de lingua e etnografía. Relembrou tamén da infancia e mocidade: A mamá preparaba o xantar na carabela para os que traballaban nas viñas ou na terra. A carabela levábase en canastilla[5], que era de vimbio, era branca, moi bonita e cubríase todo cun pano. A mamá levaba a carabela ás viñas na cabeza, poñía antes a rodela e logo a carabela. Había logo a cesta, con asa, de vimbio que podía ser pelado ou sen pelar, usábase para as patacas e tamén para as castañas, ah!, e para os conchos. As cestas cheas de patacas ou de conchos botábanse no saco e os sacos ían no carro… moitos conchos se collían… Os cestos da vendima eran xa de castañeiro bravo [interrompo, non lles chamabades culeiros?]. Non, aquí eran os cestos da vendima. Os cesteiros viñan de San Vicente, preto de Vilamartín, tiraban 15 días antes da vendima. Faime dez cestos e facían dez cestos. Montaban o seu taller por exemplo nos Olmos e alí recibían os encargos da xente do pueblo.

(Lavandeira. Foto de Pedro Ferrer)

(Peixeira en Riazor. Foto de Pedro Ferrer)

 

 

 

Imos pechar este capítulo cunha man de refráns[6] e unha breve aproximación ao lexico específico.

 

(Vendedores de churros. Ano 1926. A Coruña. Foto de Ruth M. Anderson)

REFRÁNS:

 

A muller é a cesta e o home o angazo; si a cesta é rota, todo perdido (refírese á boa administración da muller)

A necesidá fai facer os cestos

Amor de nena, auga na cesta.

Amor de neno, auga nun cesto (hai variante: meniño…cestiño)

Ano bisesto, nin saco nin cesto

Arreeiro de unha besta, cesteiro de unha cesta e pescador de cana, máis perde do que gana

As castañas postas en xaneiro van na cesta e veñen no sombreiro.

As patacas de xaneiro van no cesto e voltan no sombreiro

Cartos na man, xurelos na cesta

Cesta patela arrumba máis que leva

Coller auga nun cesto non é de proveito.

Dúas mulleres e un cesto fan feira

Estas son fanequiñas da Pedra da Besta; o que as colle, ben as mete na cesta.

Horta no marzo, cesta no brazo.

Maínzo ralo dá cesta e carro; maínzo mesto, nin carro nin cesto.

Millo mesto vai no cesto; millo raro vai no carro (hai variantes)

Néboa no Castelo, sardiña no cesto (Castelo, Ribadeo)

No ano bisiesto caben as crías debaixo dun cesto

O leite fresco está no cesto (supoñenos que é metonimia polo alimento, polo contido)

O millo rascado enche a cesta e enche o ferrado.

O que fai un cesto, fai un cento, dándolle vrengas e tempo (variantes: vrenga conmuta por varas, corres, vimbos, vimbio, vergas, bimimio)

Paxe que moito refregan e home que moito se cura, pouco duran.

Por san Miguel colle o cesto e o caravel.

Por unha presa de aire non se perda unha cesta de tripas.

Pouco importa que o angazo xunte si a cesta verte

Quen fixo o cesto, que lle poña o aro.

Rachas e mais rachas fan un cesto (variante recollida dun alumno con avós nas terras do Avia: “Bago a bago unha vella fixo un mollo de viño”)

Saia peixe ou saia ran, ao cesto van

Unha lancha con dous remos, un sesto con do[u]s patelos (çesto no orixinal, nota dos editores de Vázquez Saco).

Vale máis unha boa presa que un mal cesto.

Xa vén o maio, carabel hastra o aro (recollido en Mugardos)

 

(O cesteiro ourensán Toño do Val. Imaxe tirada de Internet)

LÉXICO:

 

(Se non hai especificación, todas as voces  do listado figuran no Diccionario da Real Academia Galega, en liña. Salvo especificación, todas os nomes indican tipos de cestos ou son, simplemente, sinónimos de ‘cesto’.  Lembrade que DdD = https://ilg.usc.gal/ddd/

Barreleiro

Barrelo

Brenga, bringa

Burro (XL)

 

Cabaz

Cacifo, cacipo

Canastra

Canastrel

Canastro

Canistrel

Carabel

Carabela

Carabelo

Cesta

Cesto

Cestón

Coleiro

Corapachus ‘corozas’ (é un localismo)

(MPG)

 

Costelo ‘piso ou base do cesto’ (https://www.lavozdegalicia.es/noticia/lemos/2009/06/06/tradicion-cesteira-courel/0003_7766537.htm)

Culeiro (DdD)

Escriño (localismo

Ganacho (‘cesto para carrexar uvas’, DdD)

Gipo (DdD)

Goxa (Lembrade que nestes casos o morfo de xénero -a, -o indica diferenza de tamaño, a favor do feminino, é dicir, a goxa é máis grande ou ten maior diámetro  ca o goxo e o mesmo pasa co carabelo e a carabela).

Goxo

Meato (DdD: aboado por Sobreira e remite a Ponteareas. Figura tamén no dicionario de Estraviz).

Moñico (XL[7], vale ou valía para transportar pedra)

Paradoira (Empregando unha ferramenta chamada cuitelo ou paradoira, (https://asociacionculturaltrintaportelos.wordpress.com/2015/12/27/artigo-sobre-os-cesteiros-en-homenaxe-os-cesteiros-da-parroquia/

Panela

Patela

Paxe

Queipo

Tapamento ‘as vergas que forman a boca’; XL, a voz non figura no DRAG)

Verga (‘Lámina delgada e estreita que se tira dunha vara verde e que se utiliza para facer paxes, cestos etc.’).

Vergas de urdimento ‘a base, o fondo’ (XL)

Vinca ‘un tipo de verga’ (XL).

 

::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

 

 

 

---

[1] Coromines segue para os filólogos da miña xeración, o mestre de mestres, a referencia obrigada; mais se queredes que sexa sincera, tamén hei revisar a raíz do carballo en Navaza, non vaia ser que o primitivo cesto, o vello carabelo, teña que ver coa dura raíz desa pranta. Como alcumes medievais no CODOLGA temos Caravelo e Caravo. E temos os topónimos Caraualleyra e Caravedo. Esa raíz, de materia vexetal dura, car- non é imposible que entre en xogo  na xénese do carabel(o/a).

[2] Fue un monge llamado Zacheo que a cabo de luengo tiempo que havía castamente vivido, siendo tachado de gota coral, tenía la cella de los otros religiosos apartada; e no comió ál en su vida salvo pan e sal; e de continuo texía algunas cestas, to huvo por Dios, que muchas vezes, retorciendo las cuerdas e vergas, se punchava las manos e se sacava sangre, tanto que por la misma hazienda se mostrava su paciencia (letra grosa nosa).

[3] https://asociacionculturaltrintaportelos.wordpress.com/2015/12/27/artigo-sobre-os-cesteiros-en-homenaxe-os-cesteiros-da-parroquia/

[4] As cornechas son os feixóns verdes en Trasdeza.

[5] Literalmente. Repetiu: a carabela levábase en canastilla. Eu quixen saber se eran 2 cestas, unha dentro da outra pero non. Carabela é voz galega, canastilla non. O máis que posible castelanismo, “en canastilla” fica coma un nobelo envolto na matriz galaica, a carabela. E cabe tamén a posibilidade de entender na frase do noso curmán "carabela" como contido e non como continente. A nosa nai toda a vida lle chamou “canastilla” á da roupa do bebé. Había a frase “preparar a canastilla” cando se preparaba o enxoval do nasciturus, do bebé. E logo xa se usaba para outros menesteres, “tráeme a canastilla”, “está enriba da canastilla” etc. Pero non deixa de ser un castelanismo máis incorporado á nosa fala. A voz “concho” figura no DRAG. Exclúe a voz ‘noz’, é dicir, onde se fala de conchos, non se fala de noces.

[6] Todos atirados a obra de Vázquez Saco: https://www.cervantesvirtual.com/obras/autor/vazquez-saco-francisco-1897-1962-14688

 

[7] Xaquín Lorenzo, Os Oficios.

 

(XL)

 

A CORUÑA

 

A CORUÑA

VERBO DO MICROTOPÓNIMO AS CONCHIÑAS

La primera pista de que se trata del molino de A Gramela nos la ofreció una vista de la urbe datada en 1880, solo quince años antes de que Picasso pintase la tabla. En concreto, se trata de una fotografía perteneciente a la colección Bartolomé-Chavert —la mayor privada de foto antigua de la ciudad— que está tomada desde lo que hoy es el edificio de R. Al fondo se ven con todo detalle cuatro molinos presidiendo los montes coruñeses. Tres de ellos están juntos y se corresponden con Santa Margarita. Otro, el del camino de A Gramela, se encuentra aislado y es el único de ellos que conserva su techo, una estructura superior a modo de capuchón. (Rubén Ventureira, https://www.elidealgallego.com/articulo/a-coruna/picasso-pinto-1895-molino-gramela-5120011)

 

A día de hoxe o nome de As Conchiñas aplícase sobre todo ao mercado coruñés; hai tamén avenida (que parte da área do mercado e desemboca na chamada Praza do Comercio; noutrora, polo que se ve na prensa antiga, a Avenida das Conchiñas coincidía con parte da actual Ronda de Outeiro). Ese mercado das Conchiñas, situado no corazón da Agra do Orzán, instalouse nos anos 70. Porén, o microtopónimo aparece documentado polo menos cen anos antes. E sempre en galego, como debe ser. A localización exacta das Conchiñas énos imposible de precisar, é dicir, non podemos precisar nin onde estaba o núcleo orixinal que motiva o microtopónimo nin podemos delimitar con exactitude que área ou extensión abranguía. Pasounos o mesmo co microtopónimo coruñés de Garás[1]. Imos empezar por documentar a aparición do microtopónimo que hoxe nos ocupa ao longo do tempo, seguindo a orde cronolóxica que nos facilita a prensa: 

(Cadro do que fora alumno do noso Instituto, Pablo Picasso, cadro ao que alude R. Ventureira no artigo amentado)

 

1872: “Sección de Conchiñas” (bastante impreciso, como vedes): Acordóse recibir provisionalmente las obras de reposición de la tubería de hierro por otra de barro cocido en la Sección de Conchiñas del ramal de la cañería de San Pedro de Visma, que conduce las aguas potables a las fuentes de esta ciudad (en: Boletín oficial de la provincia de La Coruña [BOPC], 13/12/1872).

1888: “Corredoira de las Conchiñas” (espléndido microtopónimo, absolutamente!, mágoa non conservarse;  a onde conducía e a distancia que percorría exactamente só Deus o sabe, pero si sabemos que existía “Camiño da Gramela” que conducía a Visma desde o lugar da Gramela e xa lle pedimos ao Concello herculino que ten, xunto co pobo coruñés, potestade de decidir, que o conserve[2]). Y un terrendo donde existió un molino de viento que nombran de la Corredoira de las Conchiñas ó de la Revolta de Platero, sito en el barrio de Santa Margarita (en: BOPC, 10/9/1888). Sabemos con bastante exactitude, onde debía estar ese muíño e esa “Revolta de Platero” e sabémolo mercé a dous datos, un, porque noutra noticia que figura máis abaixo, lemos que o Grupo ‘Nosa Señora do Rosario’ [3]se construíu nas Conchiñas e dous, porque se dá a casualidade de que os nosos avós paternos adquiriran un piso nese grupo de casas. Na escritura do piso figura que esta edificado no lugar de La Prateira o de los Molinos de Viento. Está claro que o lugar coincide co da noticia de 1888. Ese piso, que é propiedade aínda da nosa familia, está na  chamada actualmente Praza do Comercio. Os nosos avós sempre dicían que vivían en Santa Margarita, o cal era certo. O que non sabiamos era que, amais, estaba nas Conchiñas. 

(Foto antiga, tirada de Internet, onde se ve a Cidade Xardín e parte da Agra do Orzán)

 

1930: “Camino de las Conchiñas”: (Falando dos lindes do vello Concello de Oza) Sus límites con él a que está anexionado y que demarcaban 46 mojones de piedra, eran: desde la atarjea donde desagua el arroyo de San Roque de Afuera en la carretera que por Riazor va a dicho lugar y seguían en su longitud por la mayor parte de dicho arroyo hasta Piruleiro y desde aquí por otro que allí hay cruzaban la carretera a San Pedro de Visma, arqueta de agua de la Gramela, Agra de la Bragua y camino de las Conchiñas y atravesando el kilómetro I de la carretera a Finisterre y camino de Nelle a Vioño…(en: El Ideal Gallego, 20/2/1930).

1953: “Lugar de Las Conchiñas”: Hoy, a las doce de la mañana, ha sido colocada en el lugar de “Las Conchiñas” la primera piedra de este grupo de viviendas que patrocina el Gobernador Civil de la provincia Sr. Pardo de Santayana (en: La Noche, 02/04/1953).

1953: “Barrio de las Conchiñas”: Finalmente se giró una visita a las casas que se están construyendo en las Conchinas [sic], barrio de Santa Margarita, por prestación personal de sus futuros dueños. El señor Fernández Cuesta escuchó de labios del arquitecto señor González Cebrián las explicaciones y referencias de las citadas viviendas, mostrándose gratamente impresionado por esta modalidad de construcciones (en: El Ideal Gallego, 13/8/1953). Esta información é moi interesante, porque nos di quen foi o arquitecto das casas da Praza do Comercio, o prestixioso cordobés J. González Cebrián, de quen falamos aquí, no blog, algo no seu día[4]. 

Hippolyte Lecomte, “Episode de la guerra d’Espagne en 1823, prise des tretranchements de Sainte-Marguerite devant La Corogne, le 5 juillet (le géneral Bourke donnant ses ordres au général La Roche-Jaquelein qui s’opposent au général Quiroga)”. Na páxina web da AAVV ‘Agra do Orzán’ lemos que neste cadro aparece a zona da Agra do Orzán vista desde Santa Margarida. Os muíños de vento do fondo dominaban o espazo da actual Agra. Fixádevos que se contan 6 muíños)

 

A partir desta data, hai igualmente imprecisión á hora de integrar As Conchiñas nunha área ou zona máis ampla: así, cando se fala na prensa de algo localizado en ou de alguén domiciliado en Las Conchiñas, especifícase: Conchiñas-Santa Margarita, Conchiñas-Agra de Orzán ou Conchiñas-Ventorrillo. 

(Fachada das casas da Praza do Comercio, debida á sabia man de J. González Cebrián. A foto é antiga, agora hai un ascensor exterior e moitos balcóns foron cubertos. Na nosa humilde opinión este conxunto arquitectónico merece respecto)

 

 Antes de abandonar este apartado, fagamos fincapé nunha noticia en que se fala de Las Conchiñas de Arriba (El Correo Gallego, 11/10/1960, a edición é de Santiago mais esta noticia-suceso refírese á nosa cidade). Se damos creto a esta noticia, e non vemos razóns para dubidar da súa validez, a especificación arriba/abaixo estanos indicando unha certa amplitude de espazo[5]

 

(A pintura está feita desde a que os autores da lámina chaman "A cidadela", é dicir, a cidade alta coruñesa)

Lámina da 5ª ed. inglesa da obra de James Moore. Tirada do libro de Ana Urgorri Rodríguez sobre o relato da campaña do exército británico en España.

O NOME. A ETIMOLOXÍA

Un estaría, de primeiras, disposto a pensar que o étimo é transparente. O nome é un diminutivo de cuncha/concha (o dicionario académico admite as dúas formas) e a imaxe que nos vén á mente son as cunchiñas mariñas. De feito, na Coruña hai (ou había) un par de lugares na costa así chamadas. Unha na zona da torre[6] e outra na zona de Riazor (vid. fotos, da prensa, anos 1894, 1897). Pero o noso As Conchiñas está lonxe do mar. Podía aínda pensarse que talvez a orixe está nun labradío cuxa terra fose enriquecida ou cuitada con cunchas esmagadas… Non nos paramos agora a averiguar se iso era costume, se se facía… Pode que si mais de facerse faríase en moitas leiras, non nunha en particular… Non acaba de convencernos esa explicación coas cunchiñas do mar.

(Unha cista funeraria)

 

Hai outra hipótese que nos semella sedutora e verosímil. Non hai xeito de certificada pero aí fica sementada. As Conchiñas está en zona de monte. En realidade, toda Coruña está chantada nunha rocha ou conxunto de rochas graníticas. Sálvanse as agras. Pero incluso as agras teñen aquí e acolá rochas, penedos… Desde Visma a Santa Margarida non faltan ou faltaron as canteiras[7]. E tamén hai bloques (ou bolos) graníticos senlleiros. Así, currente calamo, podemos amentar dous nese espazo trazado: a Pedra da Barca, en Visma e a pedra Bormenta (xa non existe, era de granito, enorme, a ver se falamos con calma de novo desta pedra), tamén en Visma, máis preto da Gramela. Nós coñecemos un home que foi barreneiro e traballou moito na Gramela (o edificio que está onde estivo o vello muíño da Gramela, o que se ve na páxina web da AAVV ‘Agra do Orzán’), de feito, foi barrenado por el e polos seus compañeiros) e contábanos: era puro ferro, nunca vin un granito así, a de barrenos que se necesitaron… nese edificio e moitos outros por esta contorna… era ferro!

Gaceta de Galicia , 10/4/1894

 

El diario de Galicia, 30/11/ 1897

(Laxe con coviñas. Monte do Boi)

Entre tanta pedra granito puido haber unha con coviñas. Puido ser unha pedra senlleira, con coviñas suficientes como para que quedase gravado o nome na memoria colectiva. Esa realidade, as coviñas inscritas na pedra dos nosos ancestros, as coviñas dos arqueólogos, dicimos, reciben en Galicia moitos nomes[8]. Un deses nomes é precisamente conchiñas. Así o temos documentado en dous lugares: un, no DdD, entrada aboada polo lexicógrafo Eladio Rodríguez González (s. v. CONCHIÑA), quen viviu moitos anos e faleceu na Coruña. E dous, nun artigo de prensa asinado por José María Moar:  La existencia aquí [en Cabanas de Bergantiños, en Nemancos] de altares naturales con buraquiñas, cunquiñas, conchiñas ou posanquiñas… (en El correo de Galicia, 04/08/1915). Así que a posibilidade existe. Que este territorio está habitado desde tempos inmemoriais está fóra de toda dúbida, maiormente agora que, co gallo das obras do chamado Polígono de Visma 2, sabemos dunha cista do calcolítico nun punto existente entre a Gramela e Visma. E ata aquí chegamos por hoxe. Seguiremos outro día. 

(Anta ou menhir con coviñas. Este está en Portugal)
 

 

(Espiral e coviñas. Laxe das Rodas. Muros, A Coruña)

 

 

 

 

 

 

---

[1] María Rosario Soto Arias, «Garás: aproximación ao topónimo coruñés». Cornide: revista do Instituto José Cornide de Estudios Coruñeses, Nº. 4, 2023, págs. 281-308.

[2] Vid. neste mesmo blog a entrada correspondente: “A Coruña. Xoves, 10 de abril de 2025”.

[3] Na escritura amentada figura que as casas son da Cooperativa Nuestra Señora del Rosario. Nós relembramos perfectamente aquela magnífica vista que se albiscaba desde o amplo balcón da cociña: viñamos do Instituto andando para ir comer á casa dos avós, era o primeiro curso de bacharelato, 1965-1966. Subiamos pola av. de Fisterra arriba, chegabamos á altura da vella Imprenta Roel, máis ou menos onde estivera en tempos a famosa Fonte de Santa Margarida. Había un eucalipto único, enorme, unha fermosa árbore senlleira, e mais había unha fonte con lavadoiro onde sempre había mulleres lavando. Por alí colliamos o camiño entre leiras, deixabamos á man dereita as Pontes ou o Acueduto, subiamos e xa de fronte a nós estaban as casas de “Nosa Señora do Rosario”/Praza do Comercio,  a casa dos avós (Pura e Manuel, que en paz estean). Formaban a primeira liña de casas no alto daquela. Desde o balcón da cociña víase, á esquerda, a ringleira de casas de Cidade Xardín (que en boa parte aínda están), o mar por riba delas e logo, baixando a vista, moi preto da casa, víase unha morea de enormes bolos graníticos onde os meniños piruchos, entre eles a miña irmá, brincaban. Máis abaixo, dominando todo, erguíase a torre e a ollada espallábase na baía do Orzán. Unha vista que hoxe, como comprenderedes ben os que coñecedes a zona, xa está tapada, só vemos un patio interior e a traseira de novos edificios.

[4] “A nosa casa”. Xoves, 23 de setembro de 2021. Sen sermos expertos no tema, diriamos que percibimos algo do racionalismo que caracteriza boa parte da obra do cordobés na fachada antiga desas casas. Subliñemos a humanización, se se me permite a forma de dicilo, destas edificacións con amplos balcóns, por diante (no salón) e por detrás (na cociña). No interior o espazo está perfectamente aproveitado, elimínase corredor interno, deixando que a luz que entra polo balcón faga do salón, grande pola eliminación de tabique-corredor, un espazo diáfano. Os pisos (recordemos que son dos anos 50) teñen un cuarto de baño con bañeira e outro máis pequeño con servizo, e nese segundo cuarto de baño hai un “altillo” que aproveita tamén a parte do vestíbulo, moi útil para almacenar cousas. As vivendas foron feitas para empregados de comercio de clase media.

[5] Son moitísimos os espazos dentro do concello coruñés en que se daba esa dicotomía. Sen ir máis lonxe, temos documentado (na oralidade) Peruleiro de Arriba e Peruleiro de Abaixo (o de abaixo viña estar onde hoxe está a avenida de Manuel Murguía).

[6] para extraer mancomunadamente, arena en la playa de “As Conchiñas”, al pie del Cementerio Moro en la Península de la Torre (en: Boletín de información municipal, Nº 55 ao 60, xaneiro 1970)

[7] Xa relembramos a imaxe da adolescencia do noso pai coruñés. Desde a súa aula, Academia Dequidt, vía un día e outro día baixar das canteiras de Santa Margarida os carros do país coa pedra en dirección ao Muro (onde se cargaba en barcos). Na prensa antiga non se fala dunha senón de varias canteiras en Santa Margarida.

[8] No que nós sabemos: cazoletas, corgos, pociñas (en: https://www.fundacionlmonteagudo.com/OBRAS_MONTEAGUDO/1943_petroglifo_de_fregoselo_Vigo_Corujo_fundacion_luis_monteagudo.pdf). No Piornedo chámanlles cazolas dos mouros. Na Idade Media fálase de petras burgarias ou burgatas, e dos burgarios construídos en tempos pretéritos voz relacionada co portugués burgao, pequeno caracol. No diccionario da RAE figura BURGAO e BURGADO. Non hai nada desa familia no diccionario da RAG, e debería, vista a documentación do CODOLGA. Cómpre ler a páxina de Celtiberia.net (https://www.celtiberia.net/es/poblamientos/?id=619&cadena=petroglifos. Documentamos tamén petras cuppas, moi posiblemente porque as coviñas teñen forma de pequenas copas.

 

(Os veciños da Agra do Orzán levan tempo loitando por conseguir un pulmón verde para esa xigantesca área de cemento)