BUSCANDO PALABRAS: MONTES CLAROS
(Vista do castro de Montes Claros, A Laracha, A Coruña. Foto tirada de Internet)
Imos facer un alto no camiño. Antes de rematar coa conversa coa nosa irmá, a arqueóloga Purificación Soto, deteñámonos un momento co nome do castro no que arestora está traballando cun importante equipo.
Montes Claros é un nome de innegable fermosura. A nós antóllasenos literario, é dicir, de orixe culta. Naturalmente podemos equivocarnos. Sabedes e sabemos que o discurso sempre, está, en maior ou menor grao, condicionado polo punto de vista do emisor. Procuraremos argumentar na medida do posible pero a primeira impresión, e relembremos que a filoloxía é unha nosa vocación poderosa, debe constar en principio.
A documentación máis antiga do topónimo na península vén de Cataluña. Aparece o topónimo latinizado no século X (ano 983), concretamente no acto de consagración do mosteiro bieito de Sant Llorenç, no Berguedà: «...et in Monte Claro ipsa ecclesia Sanctae Crucis...»[1].
Sant Llorenç prop Bagà, foto de Laura
Picazo tirada de Internet
E se ampliamos o enfoque e falamos de Europa, vén de Francia, da doce Francia que di o cantar de Rolán. No país veciño atopamos a primeira documentación do nome, aínda que en orde inversa, Clermont, tamén na forma latinizada Claremontem Castrum, en 761, vede que cedo, cando o rei franco Pipino o Breve (Pépin le Bref) toma a vila antiga dos Arvernos (Urbem Arvernam) e se apropia da súa fortaleza, Clarus Mons[2].
Tampouco debemos esquecer unha das primeiras documentacións literarias entre nós, a tribo hispana, no Cantar de Mío Cid (datado en 1141, seguindo ao coruñés Menéndez Pidal, se ben para outros hai que esperar a 1207 para datalo, nese ano deixa constancia da obra o copista, Per Abbat).
«Al rey de Marruecos, tuvieron que avisar; // Con el de los Montes Claros, tenía guerra tan grande; // No les dio consejo, ni los vino a ayudar» (vv. 1181-1183).
Montes Claros es hoy un rincón de la provincia de Guadalajara, donde nace el Jarama. Para que convenga al pasaje de nuestro Cantar, este nombre debía extenderse por el Norte, dentro de la limítrofe provincia de Soria, hacia Caracena (R. Menéndez Pidal, apud Riaño y Gutiérrez, El Cantar de Mio Cid, https://www.cervantesvirtual.com/descargaPdf/el-cantar-de-mo-cid-2--fecha-y-autor-del-cantar-de-mo-cid-0/017997_11.pdf?__cf_chl_tk=edX117vT16Vp.N0JbVuj3M5XCDodZHsCaGYqF5J52nw-1791884164-1.0.1.1-Wo42iNFxlDWVPNf2NPcga.q2JDwkBAvCX7qz.1BcHNM)
(Foto que ilustra a portada dunha edición do Cantar de Mío Cid, tirada de Internet)
Digamos tamén que hai Montes Claros en Toledo, con documentación xa medieval. O documento máis antigo que se conserva onde aparece citado expresamente o topónimo toledano de Montes Claros está datado o 4 de decembro de 1276. Trátase dun privilexio outorgado polo rei Alfonso X o Sabio, onde se prohíbe a caza de distintas especies cando andan en celo. Lemos, dato interesante en canto que amplía as posibilidades de explicación semántica para o topónimo, que o nome orixinal procede precisamente da brancura dos seus montes, moi ricos en pedra caliza (en: https://www.diputoledo.es/global/11/50/169/dir-municipios/M/45105).
Malia o coñecemento, probado -como veremos abaixo- na Idade Media, do nome en Galicia, permitídeme que vos diga que, francamente, non nos parece un topónimo tradicional galego, parécenos -insistimos- un topónimo traído de fóra. Se fose tradicional, de nós, esperariamos velo reflectido no CODOLGA, no rico corpus documental do noroeste. Pero non figura nada polo estilo, salvo erro noso na busca e procura. E iso que a riqueza de adxectivación para a familia de Mons, montis é digna de ser subliñada.
(Montes Claros, río Jarama. Foto tirada de Internet)
Vedes nos seguintes parágrafos unha mostra desa riqueza. Hai adxectivos que aluden á forma orográfica como acutus, de calaveira (¿?[3]), cupero (en forma de copa?), longo, retundo. E tamén ao tamaño: maioris, mediano.
Hainos que falan da vexetación que caracteriza o relevo: barbudo, ederato, heruilia, illicinus, laurbano)(con loureiros?), de louredo, pinarii, salguiras, soveral, spino, silbascura…
Moitos aluden aos animais que frecuentarían ese espazo orográfico: aquileira, caualus, leporarius, taurano (¿), ezebral, verroso, vulturaria
Hai alusión á cor (e nas interpretacións autorizadas varias que se deron sobre clar- no noso topónimo non falta a vinculación á pedra branca que caracterizaría o lugar): albo, niger, roso…
Hai referencias á composición xeolóxica: barroso, petroso, de saxo, lausado, sexsoso, petra lata.
E hai tamén alusións á falta de vexetación: calvus, paramo, raso, terroso[4].
Pero falta totalmente unha referencia á claridade ou á luz[5]. A luz que ilumina un espazo é un concepto que se presta en gran maneira ao simbolismo. Un simbolismo do que gustaban moito os cistercienses.
Pero si é verdade, e cómpre subliñalo, que o nome, vindo de Francia ou vindo do coñecemento e transposición no noso territorio da literatura en lingua de Castela, é de cedo coñecido en Galicia:
Datum apud Aruernie Clarum Montem IIII Kalendas Decembris.
(documento da catedral debLugo, ano 1088, tirado do CODOLGA)
celebrato itaque solempniter apud Clarum Montem preteritis beati Martini octauis concilio, karissimos filios noster Ludouicus Francorum rex apud sanctum Benedictum super Ligerum nobis letanter (alude ao famoso Concilio de Clermont, o documento, tamén tirado do CODOLGA, pertence á Historia Compostelana e dátase en 1131). Este Concilio de Clermont é amentado por Otero Pedrayo, por poñer un exempliño da súa ampla difusión, na novela histórica A romaría de Xelmírez.[6]
E na nosa Crónica Xeral e Crónica de Castela temos o eco dese episodio do cantar cidiano:
Et a cabo destes çĩco anos, que uos auemos contado, nouas que muyto corrẽ chegarõ a Valença, com̃o Buca[r], fillo de Miramamolĩ de Marrocos, tẽendosse por muy quebrantado de com̃o o vençera o Çide de Valença ante eno cãpo do Quarto, et llj matara et llj catiuara muyta gente, et como correra cõ elle ata que o metera pelo mar, et gaanara delle todalas cousas que trouxera d ' alem mar, et nẽbrandosse com̃o escapara muy auiltado et com̃o escapara cõ muy grã perda, diz que elle meesmo andou prehegando per sua pessõa toda Africa et toda Beneia ata os Montes Claros para pasar o mar, para uingarse, se podesse (datación: 1295, tirado do corpus XELMÍREZ, https://ilg.usc.gal/xelmirez/xelmirez_contexto.php?idf=136474&idt=26&procura=Claros&corpus=historico, letra grosa nosa).
Imos rematando. Mais antes veñamos un bocadiño ao posible significado do nome Montes Claros, quer dicir, como ou por que razón se designou así ese espazo. Nunha primeira instancia, de pé na croa do castro, á vista da espléndida e ampla paisaxe que desde alí se albisca, a miña irmá e unha servidora pensamos que o valor semántico do nome composto aludiría precisamente a esa limpeza e clareza con que se ven os montes e a paisaxe circundante. Pode ser, pode ser[7]… Unha segunda opción é a natureza das propias rochas ou da terra que conforman o monte, xa o vimos arriba para os montes toledanos[8], pero aquí en terras larachesas non parece o caso…
A imaxe é un
mapa gravado titulado "Monteclair", procedente do atlas "Les
plans et profils de toutes les principales villes et lieux considerables de
France", creado por Christophe Nicolas Tassin en 1636.
Hai unha interesante terceira opción. Hai tempo que a acariñaban, a idea, Puri Soto e o relembrado Fernando Cabeza[9]: e se se chama Montes Claros porque antes houbo un claro no bosque, un “németon”[10] talvez? A primeira vez que mo contaron eu pensei, unha hipótese fantástica, no dobre sentido da palabra. Se así fose esperariamos unha toponimia en Nem-, coma no caso dos topónimos próximos á Laracha, (Monte) Neme, Nemiña ou así…
Pero na documentación francesa (os celtas galos tiñan tamén varios topónimos con esa raíz) atopamos o caso do actual Clermont (-Ferrand) que foi noutrora Augustonemetum. O cal significa que o vello Nemetum celta foi latinizado na Idade Media como Clarus Mons.[11] Así que a posibilidade existe.
(Fonte da fotografía:
Con todo, e rematamos xa, a hipótese que nos parece máis plausible é a que fala dunha rebautización do monte co vello castro baixo a influencia do pensamento relixioso. Amentabamos antes o simbolismo da luz, moi do gusto dos cistercienses (pénsese en Claraval). A luz natural que debe entrar no edificio cisterciense co papel protagonista, simboliza a presenza divina, a pureza espiritual, a comunicación directa entre Deus e os homes.
Os cistercienses son unha póla que nace do tronco cluniacense, bieito. Os cluniacenses compartían ese simbolismo da luz. Proba disto pode ser o topónimo Clairvaux-les-Lacs (Jura, Francia), documentado desde 1089, con motivo dunha doazón á abadía de Cluny, baixo formas como Clervolx o Clervaux[12]. Como moi ben di o profesor G. Taverdet, este tipo de nomes eran denominacións tradicionais para establecementos relixiosos.
Resta deixar constancia da presenza medieval no territorio que nos ocupa de cluniacenses e cistercienses. Estes gobernan Sobrado e a sombra dese grande mosteiro cisterciense é delongada, moi delongada. Contaron co apoio de familias galegas poderosas coma os Traba e a súa influencia faise sentir en Bergantiños[13]. Os monxes foron en xeral coma señores feudales e grandes dinamizadores agrícolas do territorio. Pola súa banda, os cluniacenses foron señores do territorio larachés, ao ter baixo a súa éxida o mosteiro de San Pedro de Soandres. Entre cluniacenses e cistercienses debeu haber sempre unha certa comunicación, en Soandres percíbese certa sobriedade arquitectónica propia do Císter.
(Mosteiro de San Pedro de Soandres, A Laracha. Protagonismo da luz. Foto tirada de Internet)
Calquera que fose a razón primeira do nome larachés, Montes Claros, concluiremos dicindo que non perdeu nada do seu poder de evocación de homes, libros e historias de outrora. Segue a ser un nome e un lugar fermoso, digno de que o visitemos e coidemos polos séculos dos séculos. Ou, polo menos, como diría Cunqueiro, mil primaveras máis.
[1] Cebrià Baraut, Les actes de consagracions d'esglésies de l'antic bisbat d'Urgell (segles IX-XII). La Seu d'Urgell : Societat Cultural Urgellitana, 1986.
Montclar se asienta sobre una colina que ejerció desde la época altomedieval su función de refugio y punto fortificado, considerada entre los siglos VII y X como un “oppidum” natural para la población y el ganado (en: https://www.catalunya.com/es/continguts/territori/montclar-2-1-496341).
[2] maximam partem Aquitaniae vastans, usque urbem Arvernam cum omni exercitu veniens, Claremontem castrum captum atque succensum bellando cepit, et multitudinem hominum, tam virorum quam feminarum vel infantum plurimos in ipso incendio cremaverunt. Blandinum comitem ipsius urbis Arvernicae captum atque ligatum ad praesentiam regis adduxerunt, et multi Wascones in eo praelio capti atque interfecti sunt (letra grosa nosa, dispoñible en: https://francia.ahlfeldt.se/page/documents/20871).
[3] Os interrogantes nestes casos expresan dúbidas, son interpretacións máis ou menos verosímiles [por exemplo, a voz laurbano podería remitir ao latín laurus ‘loureiro’ e o galego lorbaga] que facemos nós. Non nos podemos deter en contrastar con opinións máis autorizadas ca a nosa.
[4] CORPUS TIRADO DO CODOLGA (na procura de verbas que tivesen un significaco próximo a Claros Montes, empezando coa raíz clar- non obtivemos resultados patrimoniais). A mostraxe é ampla, mais non integramos todas as variantes.
mons Acutus/Aquileira/Avelaneira/Barreirolo/Barvodo/Barvudo/Calvello/Calvus/Caualus/Corviana/Cutelo/Ederato/Eredereto/Eripio/Ferus/Ganidoria/Heruilia/Illicinus/Laurbano/Lausado/Leporarius/Leporariolo/Liboreiro/Lombata/Longo/Magaio/Medianus/Miralio/Niger/Penito/Penne Gati/Paramo/Petra Lata/Petroso/Retundo/Sacer/Sancti/Sauto redondo/Taurano/Terroso/Sexsoso/Spino/Viniola
Mont Rubio
Monte De Abeliare/Albo/Aquoso/Aureo/Auto/de Azeveto/Barroso/Bodigo/De Calaueira/Calvo/Caruonario/Cornaria/Cupero/Ezebral/Latito/Longo/de Mamolas/Mauremorta/Mediano/Moccoso/Negrensis/Paramo/Raso/Retondo/Roso/Sacro/ Silbascura/Verroso/Vulturaria
montes de Riusicco / montes Lecebral/ montes Salguiras.
montis Ceruarii / montis Maioris, / Vultuaria / montis Zeurario / montis Silbascura / montis Occosi, / montis Petrosello / montis Aqualonga / Trebuni / montis Capanella /Aliaria / Rosi / Ventoso / Montis Ramii /Altis/Alti / Outi/ montis Pinarii / Regi / Gaudi / montis Petra Maiore / montis de Soveral/ Montis Alacris / montis Linarias / Montis fortis / montis de Louredo / montis de Couela / montis de Saxo.
[5] Tamén é verdade que non todas as denominacións son seguras: ese monte Miralio, por exemplo, chamárono así porque desde alí a vista era boa? A situación do monte MIrallo de Vigo responde a esa idea.
[6] Podedes ver a erudita información que sobre o tema nos dá Henrique Monteagudo, na edición de Galaxia de 1991, páx. 88, nota 22. Por certo, Otero Pedrayo fala sempre de Claros Montes cando amenta ese famoso concilio.
[7]Así opinan algúns en Cataluña sobre Montclar: La seva història es remunta a l’època medieval, quan Montclar era un punt estratègic per la seva ubicació elevada, oferint una vista panoràmica de la vall i els voltants (https://naturalocal.net/ca/destins/montclar).
[8] Do lugar do Montes Claros de Toledo di Madoz (1848): se encuentran tambien canteras de donde se saca muy buena cal, e fala de polo menos dous fornos de cal. Que había boa pedra caliza está fóra de toda dúbida. A día de hoxe é unha ruta turística a chamada “Ruta de los Caleros”. Tamén había mármore: Como dato curioso, permitídeme que vos diga que das canteiras de mármore dolomítico branco de Montes Claros, Toledo, se extraeron en 1780 e 1781 bloques para as fontes de Cibeles e Neptuno (Madrid), por encargo do rei Carlos III, baixo a dirección de Ventura Rodríguez. Tamén no Montesclaros, concello de Hiruela, na serra de Madrid, hai afloramenteos calcarios.
En paralelo temos o nome orográfico galego Monte Branco, que pecha o esteiro do río Anllóns, nome que os estudosos relacionan coa tradición de explotación aurífera e metalífera que xa na antigüidade existía en toda a cosa occidental e limítrofe interior galega (en: https://www.estudiosmindonienses.gal/_files/ugd/4dc129_1e2248f737f0442eb746acaaeae2d01d.pdf).
[9] Fernando Cabeza Quiles, a quen a terra lle sexa leve, honrábanos, especialmente á miña irmá, cunha boa amizade. No futuro, a medio prazo, quixeramos dedicarlle un par de páxinas neste blog.
[10] Relembremos que en celta nemeton (ou nemeto-, como no Nemetobriga do N.O. hispano) significa ‘santuario’,’ lugar sagrado’ ou ‘bosque sagrado’.
[11] Para a identificación Clermont= Augustonemetum véxase: https://www.persee.fr/doc/onoma_0755-7752_2011_num_53_1_1737_t15_0301_0000_1.
[12] Algunos eruditos locais suxeriron unha posible influencia de *Cler* ‘clerical’, combinada cun derivado de *volere* ‘a vontade’, se ben o cruzamento con *vallis* ‘val’ terminou impoñéndose por atracción lingüística. Porén, voces autorizadas, como Gérard Taverdet, din o seguinte: Cantón de Clairvaux-les-Lacs: un nome que aínda nos resulta evocador; fai referencia a un “val claro”. Non se menciona antes do século XI (ano 1089); pouco despois desa época, san Bernaldo fundou a abadía de Clairvaux na rexión de Champaña. Trátase dunha denominación tradicional para establecementos relixiosos. (en: https://www.sfo-onomastique.fr/wp-content/uploads/livre_taverdet_gerard_Noms_de_lieux_du_Jura_2e_ed-1.pdf. Letra grosa e tradución ao galego nosas).
[13] Os monxes cistercienses recibiron o padroádego e reguengo de igrexas clave coma as de Cospindo, Anllóns, Nemeño e Corme (en Ponteceso), así como a de Cesullas (actual concello de Cabana de Bergantiños). Fieis á súa política de labra da terra, os monxes de Sobrado levaron a cabo obras de enxeñería agrícola na bisbarra, destacando o desecamento da Xunqueira de Anllóns para convertela nunha fértil granxa de cultivo.
