GALICIA INMORRENTE

 

GALICIA INMORRENTE

DE JOAQUÍN LORIGA TABOADA

 

(Fotografía de Joaquín Loriga Taboada. Fonte: Galiciana)

 

Este abril cúmprense cen anos desde que o dezao Joaquín Loriga Taboada, o grande aviador galego, participou na fazaña do voo Madrid-Manila[1]. Hai varios escritos sobre o tema e hai un libro, aínda fundamental, de Daniel González Alén. Botamos en falta, iso si, máis información nos medios públicos, nada non vimos, un documental ben feito, na televisión… En fin, coma sempre, mire cada un por si e vexa se merece a pena saber deste heroe. Nós achegaremos o noso gran de area botando man das lembranzas do avó dos fillos, el falaba cando lle turrabamos da lingua aquilo que recordaba, eu sempre supuxen que eran só  retrincos. Imos empezar por aí: 

(Tirado do libro de Daniel González Alén)

 

«D. Rafael, Dª Araceli, D Amalio, D. Eliseo … o pai era D. Carlos, Dª Ramona a nai de D. Amalio Taboada. D Eliseo e Araceli , ela foi dama da Cruz Roja, eran os pais de Joaquín Loriga. Tía Esperanza estaba con eles, estuvo moitos anos vivindo con eles en Madrid… Casou en secreto… Estaba casado cunha costureira, os pais non o deixaban, porque era dunha familia tan grande, tan importante… Morreu en Cuatro Vientos en Madrid… Aterrizou no Toxo… Unha vez voou tan baixo, viña por Prado, voou tan baixo que pasou por riba do castiñeiro, un castiñeiro  grandísimo que había alí xunta o Casarón, e cortoulle a punta, iba moi baixo… Déjame, que estou con mis amigos, porque a nai quería que subise a falar con aqueles señores, viñan periodistas e xente de Madrid[2]… El caeu non sei en que isla, o avión caeu ao mar. Collérono uns piratas, querían cobrar o rescate, querían escapar con el. Diron parte… A marina portuguesa[3] andaba buscando tamén… e preguntaron aos do barco…

Morreu Loriga. Pode ser

Non o creo anque me pese

Quen di que un home coma ese

Sen máis poida morrer.

Morreu Loriga, si

Levouno lonxe o seu galardón

Pero morrer, eso non

Teno Lalín ben gardado.

… si, si, foi nesa viaxe a Filipinas… Cando caeu foi unha trampa que lle fixeron.

O avión que andaba con el tíñao avariado e daquela pediu o avión emprestado a un francés e ía cheo de gasolina e tiña que manobrar a moita altura e era de pouca potencia…

Desde Madrid a Manila

Foi voando polo aire…

 

Cuando su esposa lo supo

Echó manos al cabello

Ai Joaquín, ai Joaquín

Ai, que mi Joaquín ha muerto»

Estas verbas marcadas entre comiñas e por un tipo de letra distinto, foron, como digo, por nós recollidas da boca de Eliseo González Blanco, nado en Bendoiro, Lalín, Pontevedra, en 1919. Teoricamente debía relembrarse moi ben dos nomes que os pais de Joaquín Loriga lle puxeron aos seus fillos porque in illo tempore os seus propios avós, de Eliseo G. B., Manuel González e Manuela Fernández, eran criados-administradores no pazo de Liñares, onde naceu o aviador e conforme nacían os fillos “arriba”, eles, Manuel e Manuela, ían bautizando os propios fillos que lle nacían cos mesmos nomes[4]. 

(Do libro de D. G. A.)

 

A esposa coa que casou supostamente en segredo chamábase Josefa Ruiz Berolla[5]; é vox populi que os pais de Loriga non lla querían por muller, por causa da súa orixe humilde.

(Tirado do artigo de Francisco Rubia)

 

E falando de “vox populi”, unha servidora, desde a primeira vez que lle oíu recitar eses versos a Eliseo, unha servidora estaba convencida de que repetía versos, retrincos, dun romance popular anónimo. Non sería a primeira vez que de forma anónima se xeran romances para rememorar feitos que conmoven a conciencia colectiva. Non hai que recorrer só á rica bibliografía de Carlo Baroja sobre a chamada literatura de cordel: nós, cando traballamos en Pontedeume, recollimos, sen ir máis lonxe, uns cantos romances anónimos que as avoas de parte do alumnado dos arredores (Monfero, Montemaior…) sabían aínda de memoria; os temas eran variados, básicamente amores desgraciados, asasinatos ou morte violentas etc.

(Fonte: o folleto-libriño do ano 1933. O apelido debe ser Froiz)

 

 

(De esq. a dereita: Gallarza e Loriga. Fonte: RAH)

 

Porén, esta cuestión da orixe dos versos que recitaba o meu sogro non a teño xa tan clara, por dicilo de forma rápida e coloquial. Deixounos a nosa curmá silledense, Eulalia Trabazo[6], un folleto, medio libriño, do ano 1933 e nel aparecen boa parte deles. E, ou moito me equivoco, ou teñen autor[7]. Claro é que algún verso dos de Eliseo é distinto, concretamente ese do galardón (Levouno lonxe o seu galardón, onde a voz galardón máis ca premio parece significar ‘destino glorioso’ ou algo así). E debemos dicir tamén que o meu esposo recordaba oírlle á tía María de Fondevila, maior ca Eliseo, cando el era un rapaz, versos sobre Loriga distintos aos do pai e cando eu lle pido que faga memoria só lle vén á mente unha frase, traidor francés (moi probablemente outra indicación do proceso de mitificación/dramatización de feitos dignos de seren versificados).

 

Non podemos concluír estas páxinas do blog sen animar os escritores galegos a novelar a aventureira e heroica vida do aviador Loriga. Pensamos que é o primeiro paso para que logo a televisión galega ou a que fose, fixese unha boa serie ou filme sobre esta parte da nosa historia. Na nosa humilde opinión, é Gonzalo Navaza Blanco o escritor chamado a escribir da vida e milagres de Joaquín Loriga. Navaza, lalinense,  hai anos que amosou o seu forte interese en saber cousas del. Se non lle parece mal que llo digamos, non concibimos mellor e máis capacitada pluma para este labor.

 

(Aquí estivo primeiro o corpo de J. Loriga, agora está dentro da igrexa, no panteón familiar. Igrexa de Santa Eulalia de Losón)

---

[1] El viaje a Filipinas se inició el 5 de abril de 1926, desde Cuatro Vientos. Se bautizó a la patrulla con el nombre de Elcano y los aviones con los de Magallanes, Elcano y Legazpi. […] Gallarza [o rioxano Eduardo González-Gallarza Iragorri  ten a súa ficha na Real Academia da Historia [RAH], https://historia-hispanica.rah.es/biografias/21112-eduardo-gonzalez-gallarza-iragorri) y Loriga [o avión de Esteve perdérase no deserto de Siria] comenzaron la penúltima etapa de su viaje volando a Aparri en la isla de Luzón. La última etapa hasta Manila fue un apoteósico paseo. A media mañana del día 13 de mayo de 1926, el Legazpi aterrizó en el aeródromo Nichols de Manila. El recibimiento fue triunfal, escalofriante. Fueron literalmente sacados a hombros del aparato, zarandeados, apretujados. Así se dio por terminada esa fantástica aventura en la que los aviadores hubieron de cubrir más de 17.000 kilómetros de ruta, a través del Mediterráneo, desierto arábigo, golfo pérsico, Indostán, océano Índico y mar de la China, teniendo que luchar contra toda clase de adversidades; condiciones meteorológicas muy diversas; recorrido sobre zonas desconocidas, gran fatiga y constantes averías de los motores. Por esta memorable hazaña, los tripulantes de la patrulla Elcano, recibieron la Medalla de Oro de Ultramar, la Medalla de la Liga Internacional de Aviadores y numerosas condecoraciones de los países visitados (ficha da autoría de Adolfo Roldán Villén, https://historia-hispanica.rah.es/biografias/26181-joaquin-loriga-taboada).

[2] Dato este que talvez haxa que encadralo no proceso de “mitificación” popular do heroe: segundo as verbas do noso sogro e o que sempre oíu dicir na casa,  Joaquín consideraba os seus verdadeiros amigos “os de abaixo”, non os señores que a nai recibía “arriba”.

[3] Esta información fragmentada de Eliseo Gonzáles Blanco responde á realidade. Eses episodios poden lerse por enteiro no libro de D. González Alén (O aviador Loriga. Diputación Provincial de Pontevedra. Pontevedra, 1989).

[4] Un dato curioso e moi indicador dun modo de vida que responde a unha sociedade organizada en ríxidos estamentos; neste sentido, Galicia non é distinta á sociedade británica, fortemente clasista: abonda revisar series clásicas como Arriba e Abaixo (Upstairs, Downstairs, estreada en 1971) ou, moito máis recente, The Gold (2023-2025, escrita e creada por Neil Forsyth), serie británica recomendable que trata non só da corrupción financeira brutal nas chamadas altas esferas, senón tamén da férrea estrutura social que impide ás clases traballadoras (representadas moi ben polos nados e criados na área do sur de Londres) a mobilidade social, factor que explica en boa medida que se salten leis, que se roube ou estafe para medrar socialmente. O personaxe do avogado Edwyn Cooper representa perfectamente o desprezo e rexeitamento das clases altas polos “arribistas” sen avoengo. Digamos, de paso, que entre o ancestro paternos dos nosos fillos, o criado do pazo de Liñares, e o señor do pazo houbo unha interesante correspondencia, custodiada a día de hoxe no pazo de Don Freán; algunhas desas cartas pódense ler no artigo: Francisco Rubia Alejos (2004), “El palacio señorial de Liñares en las últimas centurias”, Deza. Anuario de Estudios e Investigación, nº 6, 177-230. Este artigo fornécenos, amais, dunha espléndida descrición do antigo pazo de Liñares, con interesantes fotografías. Actualmente, no renovado pazo de LIñares hai un espazo-museo dedicado ao ilustre aviador.

[5] Non é doado documentar o apelido materno da esposa do aviador. Só o puidemos atopar na ficha da RAH.

 

[6] Dámoslle as grazas a Lala, sempre tan interesada por todo o relativo á súa terra dezá, sempre disposta a compartir connosco información e fotografías do seu magnífico arquivo. Tamén queremos agradecer a Josefa Cortizo as lembranzas que a ela lle transmitía a súa tía Luísa, de Vilar do Río, daquela rapaza. A tía Luísa contaba que a comitiva do sepelio parara na escola de Prado, todas eran flores, coroas e coroas de flores. Aquilo -dinos Fita Cortizo- foi un acontecemento para eles… A tía recordaba que viñeron avións, varios, unha escuadrilla, e botaban flores a eito desde o aire. Unha chuvia de flores. Algo inesquecible para a xente desa xeración e da seguinte tamén, como vemos mercé a Fita.

[7] A outra alternativa é que o autor se inspirase ou completase o suposto romance popular. Con todo, se debo ser sincera, case que me inclino por pensar nun proceso paralelo ao que sucedeu co poema de Curros Enríquez, a famosa Cántiga escrita en 1869: popularizouse e o pobo cantou ese poema con certas variantes.

 

(Fotos da obra escultórica con que Lalín honra a memoria do aviador. É obra de Francisco Asorey. Son 

 de M. Iglesias, tomadas da tese de Maribel Iglesias Baldonedo, dirixida polo prof. doutor J. Manuel López Vázquez, USC 2015)

VISITANDO...

 

VISITANDO MUXÍA

 

(Paisaxe sen apenas cemento, algo único. Desde a fiestra da habitación. Praia ou areal de Lourido)

 

Tiñamos capricho por coñecer o Parador Nosa Señora da Barca de Muxía e alá fomos un par de días contados. Non nos podemos queixar moito do tempo, chuviñou e preto do santuario, xunta o mar bravo ía frío pero nada que non puidese remediar unha boa capucha e un paraugas. A paisaxe fisterrá tiña momentos gloriosos, os toxos xa na idade do ouro vello, algúns piñeiros brillaban na súa adiantada floración, os hórreos de pedra compacta alegraban o espírito que ama a tradición e os valados parecéronnos, unha vez máis, unha silenciosa obra de arte, humilde e preciosísima, coma o encaixe das palilleiras[1]. Chamaron a nosa atención as calas ou cartuchos (a avoa dezá dos nosos fillos chamoulle sempre cartuchos ás brancas calas). A Costa da Morte é un territorio tan literario… Pondal parece estar por todas as partes, o pinal espeso, as areosas praias, a ruda punta do cabo Touriñán, o fero mar que bate infatigable ao pé do santuario. Mais tamén relembramos a Gonzalo López Abente cando mirabamos pola ampla fiestra do Parador e viamos aló ao fondo do areal de Lourido o que parecían furnas, e viña á nosa mente a lenda da Buserana[2]

 

(Espléndida decoración interior, corredor inmenso cheo de cadros con historias de naufraxios)

 

Sempre con gana de saber en que estado se conservan as lendas tradicionais de Galicia[3], cando chegamos á Recepción, vin que había tres persoas, dúas francamente xoves e unha teceira algo máis maior. E preguntei se eran da zona. “Non, ningún”. Daquela medio decepcionada preguntei “E galegos?”. “Galegos os tres”. Daquela animeime e preguntei un por un se oíran falar de lendas vinculadas á Pedra de Abalar. O home maior nin caso. A muller dixo que non sabía nada. Foi o mais novo dos tres o que nos facilitou información: “A lenda di que chegou a Virxe nunha barca de pedra para…”. Como a cousa ía lenta e esa parte é moi coñecida e sabida atalleino. “Si, para axudar a Santiago na súa predicación e conversión do paganismo ao cristianismo… si, pero a Pedra de Abalar por que se move e quen a move, que lendas tes oído ao respecto, ou que tes lido ou aprendido?” “Non, só o teño oído. A Pedra de Abalar avisaba, daba avisos dos perigos, de cando viñan…”. “Os viquingos?”. “Si…, non, non exactamente...”. “Os normandos?”. “Non, tampouco… non sei, agora non me acorda”. “Vale”. Deille as grazas e pregunteille como se chamaba. “Bernal”. “Precioso nome”. E aí quedou a cousa. Pero pola tarde visitamos o santuario da Nosa Señora da Barca, estratexicamente situado, case parece un milagre que o mar non o tragase durante os centos de anos que leva en pé… Bo milagre tamén que se refixese tras o pavoroso incendio do 2013… Falta reconstruír o retábulo, teñen unha foto a cor que reproduce o desaparecido pero francamente, miñas donas e meus señores, dá unha sensación de cutrez absoluta. Recordei a Rosalía recreando as verbas do pobo galego: Nosa Señora da Barca, / ten o tellado de pedra/ ben o puidera ter d’ouro / miña Virxe, se quixera. Debían de ser outros tempos ou non sei eu… Non vin por ningures que se recollesen contribucións para a reconstrución (salvo que estea eu desinformada[4])… Entramos na tenda de recordos para ver que se podía comprar e teoricamente axudar desa maneira en algo… Pouca cousa para o meu criterio, libros, só un, o da novena, da autoría de P. Gaite, frade mercedario,  pero o paisano aseguroume que algunha lenda  ou tradición encontraría dentro e compreino. Adquirimos tamén un azulexo non desprezable: “Muxía. Camiño de Santiago”. Bonitiño. Para azulexos fermosos, Portugal, mais en fin, que este non desmerecía de todo. Efectivamente, dentro había un monton de información, á parte das oracións relativas á novena á Virxe da Barca (a romaría, multitudinaria, lévanos de novo á Rosalía moza e á súa amiga, a irmá malfadada de Eduardo Pondal… Que a terra lles sexa leve a todos eles). Aí puiden ler isto:  Cuenta el P. Villafañe, S. J., que en cierta ocasión, navegando por estas costas un hijo de Mugía llamado Jacinto López, viose de pronto sorprendido por unos corsarios africanos que le perseguían para llevárselo cautivo. Algunas personas, que estaban en la punta de Javiña, vieron angustiadas cómo aquel infeliz iba a ser presa de los piratas mahometanos. Corren presurosos a avisar a su madre, y ésta con algunos vecinos va desolada a postrarse ante el altar de la Barca… De repente, cuando ya los corsarios iban a hacer su presa y estaba perdida toda esperanza, María hace gala de su misericordia, levantando una espesa niebla que oscurece el día, antes sereno y apacible, permitiendo al infeliz poder huir y ponerse a salvo (p. 34-35).

(Xácome e Roque diante da mesa-Pedra de Abalar)

 

Con que á mañá seguinte, pregúntolle a Bernal se a Pedra de Avalar non avisaría da chegada dos corsarios berberiscos e contestoume decontado: “Iso, os piratas!” Auténtica Estrela dos Mares, a Virxe patroa de Muxía actúa con ou sen a Pedra de Abalar coma a de Pastoriza de Arteixo. Dámoslle desde aquí unha vez máis as grazas ao empregado xove e xentil do Parador Nacional de Muxía, Bernal Bao, quen tamén nos ilustrou sobre un modernísimo moble, especie de mesa, que imitaba a Pedra de Abalar. Moi orixinal. Todo o Parador é moderno mais cálido asemade, mercé á madeira. 

(Fotografía de José Suárez)

("La Ola" 'A Onda', do lucense Álvaro de la Vega, con madeira reciclada dunha batea)

("Habanero", de F. Leiro)

(Boas fotografías nas paredes dos corredores, esta é de Ramón Caamaño)

 

 

E como en tantos outros santuarios marianos, vense colgados do teito os exvotos, no santuario de Muxía, barcos sobre todo, aínda que debo confesar que non vin o barco de prata que aparece narrado no libriño do padre Gaite: un buque de grande porte saíu de Camariñas a Terranova, viven unha situación de grave perigo, están a piques de naufragar e daquela o capitán do barco bota ao mar un anaquiño da barca de Muxía, que sempre levaba consigo como reliquia e sálvanse; en agradecemento paga un exvoto en forma de barco de prata (p. 37). Supoñemos que ese anaquiño sería da pedra, próxima á de Abalar, que chaman o barco en que chegou a Virxe e chaman tamén Pedra dos cadrises. 

(Un exvoto)

 

(O santuario da famosa Virxe da Barca)

 

(Solpor)

 

No libriño de Gaite hai máis datos que merecen a nosa atención. Fiquen para outro día. Rematamos aquí. Finaliza tamén o mes que me veu nacer, marzo. Esperemos que non lle pida ao seu irmán abril unha semaniña máis (de tempo horrible) para vingar a afronta do pastor, como di o conto popular europeo…

(Cruces antigas, fermosas aínda que rotas. Santa María de Muxía)

(Campanario exento. Igrexa de Santa María de Muxía)

(Cruceiro. Santa María de Muxía)

 

(As calas, por todas as partes)

(Os valados. Magníficos. Xa en desuso...)

 

---

[1] No Parador teñen un currunchiño as obras das palilleiras muxiás. En fin de semana non estaban elas pero dirixíronnos ao lugar onde se reúnen incluso en domingo no centro da vila mariñeira. Tivemos a inmensa sorte de aprender con elas unha palabra nova, “peniscos” ou “piniscos”, da que falaremos proximamente.

[2] A cafetaría do Parador leva ese nome, Buserana. As referencias literarias á Costa da Morte estarían incompletas se non amentásemos a Manuel Rivas, quen lle dedicou tantas páxinas e parte da súa vida, Miguel Mato e todos aqueles involucrados na agrupación Monte Branco.

[3] De feito, se a Providencia dese aínda abundantes anos de vida, era cousa de viaxar polos territorios das ‘Lendas Tradicionais’ da Galicia de Carré e ver en que estado se atopan, en que grao de conservación na memoria colectiva… Pensamos que é un proxecto fermoso para os que veñen detrás.

[4] Si que se pensa na reconstrución, afortunadamente. Sendo como é un traballo inxente, farase cargo a Xunta de Galicia. Hai un debate interesantísimo sobre reproducir o retablo orixinal, obra de Miguel Romay, ou innovar (o modelo e referencia neste senso é Miquel Barceló e a Catedral de Palma). Tedes un artigo imprescindible en: https://visitasguiadas.es/D/post/el-retablo-de-nosa-senora-da-barca-copia-o-intervencion-contemporanea/, da autoría de Diego Lamas. Unha servidora non tería medo en optar pola nova creación. Persoalmente, son moi consciente de que renacemos case que a diario… Renovarse ou morrer, di o adaxio. O difícil é sermos obxectivos e sabios  á hora de contratar un artista de noso. Porén, como xa sabemos do conservadurismo extremo desta terra, hai que estar preparado para respectar a outra opción.

(A Pedra dos Cadrises)

 

("Ai, flores do verde pino")