luns, 16 de novembro de 2026

VISITANDO TERRAS DE SOBRADO, TOQUES E FRIOL

 

17 de outubro (saída cultural do “Eusebio bótase ao monte”), por Terras de Sobrado, Toques e Friol

 

(Parte do grupo en San Xián de Cumbraos)

Á hora acordada partimos na nave de Autos Rico, leva o control Alexander Machín, un cubano que conduce como a seda ao son da batería (“foi músico antes que condutor”)

 

Ás nove da mañán xa nos encontramos na Ciadella (Sobrado dos Monxes), o nome é todo un propósito de intencións, unha “civitas romana”, aínda que anteriormente e constatándoo in situ, Campamento Romano, unhas dúas hectáreas e media, as medidas aproximadas son de 170 X 140 m. En si e xunto co campamento do actual encoro das Conchas, Aquis Querquennis (Bande), son os dous grandes e amplos expoñentes da arqueoloxía militar peninsular.

 

(Carmen e Luis en Ciadella)

No de Sobrado estaba unha cohorte, uns 600 soldados, coa fundamental tarefa de vixía nas comunicacións no NW galaico, concretamente no tránsito entre Brigantium e Lucus Augusti, e na cunca do Mandeo. Empezou a ser escavado a principios do S.XX, pero o gran impulsor a partires dos 80 foi o inesquecible Xosé Manuel Caamaño Gesto[1], quen traballou en varias campañas estivais acompañado de estudantes ávidos de aprender a coñecer “in situ”. Varios deses aprendices de arqueólogos e historiadores podemos atopalos asinando comunicacións sobre a “terra sigilata”, e outros rastros arqueolóxicos.

(Sabela e Gloria)

 

 

(Marta e Alba en Ciadella)

Dentro do campamento vense as dúas avenidas principais, a casa do xefe (uns 29 X 29 m), un hospital de campaña, os hórrea (para os víveres), un lugar para gardar os estandartes e dar culto aos deuses...


 

 

Da escavación diriamos que foi un éxito, tamén a nivel social, xa que o profesor Caamaño coñecía a comarca como a palma da man, as súas expedicións facían base no Mesón de Roade (parroquia sobradeña ao pé do nacemento do Mandeo). Todo o mundo da contorna sabía o que se facía e como, e ademais sabía facerse eco da oralidade  e das súas tradicións.

 

Ángel explica o funcionamento do muíño (no río Mandeo)

 

Os restos que hoxe quedan delimitan case toda a construción, aínda que sobre unha parte é probable que se levantaran outras construcións, e o propio templo parroquial. E a nivel social recórdanos a excursión a Celanova e a súa famosa tésera dos Coelernos, pobo co que tiñan trato aquí.

 

(Río Furelos, case sen auga)

De aquí partimos cara a Casa do Queixo na veciña parroquia de Grixalva, alí agárdanos un almorzar-espertar cultural-espiritual e físico no seu magnífico refectorio, cheo de alusións do rural, Ángel e o seu equipo téñennos preparado un bo refrixerio a base de queixo e outros produtos de primeira, namentres vai facendo un “showcooking”, unha demostración de como se facía o queixo, as peculiaridades do proceso e a variada tipoloxía galega.

 

 

(Pilar e José Carlos)

A compañía, o refrixerio e a clase fannos acougar para asimilar todo o que se nos ensina, o mergullamento no rural continúa pola súa granxa, vendo apeiros e animais domésticos. 

(Jesús e Pilar)

 

 

Para rematar lévanos a un muiño hidraúlico, en bastante bo estado moi preto do Mandeo. Parece que o paseo fai mella en nós como a filosofía nos peripatéticos., imos vendo como se configuran as parcelas e os seus usos, uns porcos do país, unhas corredoiras que evocan a noite dos tempos, e aquelas muiñadas, sensación e posta a punto das redes sociais da época.

(Pedro e esposa)

 (Milagros e esposo)


 

A media mañán continuamos cara a Toques, e subimos ao San Antolín na Capela, unha xoia do Románico inicial ou do Pre-Románico en pleno Bocelo. Recordamos a “fábrica das puntas” coetánea da Desamortización (1835). O templo, que foi cenobio beneditino ten un elenco de elementos románicos e lombardos (dentes de serra, arcos cegos, modillóns, motivos vexetais...) e dentro, baixo duns frescos, un relevo en pedra moi interesante, así como o seu Calvario con Xesús (con catro cravos[2]) escoltado pola Virxe e San Xoán. Agradecemos a colaboración do párroco da UPA de Toques, D. Evanando.

 

(Parladoiros en San Paio de Narla)

De volta buscamos no Careón a confluencia de dous regatos, un deles secou neste estío, algo infrecuente. A parroquia de Brañas acolle o nacemento do Furelos, desta volta non houbo sorte e a fervenza só parece un esbozo, “non abriron as fontes”, contemplamos o seu emprazamento e o seu muíño.

(Torre da Homenaxe. San Paio de Narla)

 

 

Pouco a pouco vai chegando a hora de xantar, e para tal fin acudimos á de Ángeles, en Brañas. Unha cociña bilbaína e outra máis moderna dan conta dos últimos amorosos coidados do noso menú, menú de “terra-mar”, unhas ameixas á mariñeira de lamber as cunchas, un xarrete a lume lento con pataquiñas asadas e unhas filloas á moda da casa. Que marabilla e que reconfortados! O servizo e as viandas son de primeira, quedamos moi agradecidos e con ganas de voltar.

(Calvario de San Antolín de Toques)

(Frescos de San Antolín de Toques)


 


 

 

Caendo a tarde subimos de novo ao bus para coñecer de cerca unha explotación de porco celta, que vén funcionando desde o 1999 na friolesa parroquia do Carballo, 700 hectáreas, con cabalos, porcos e piñeiro roxo americano de crecemento lento (80-100 anos). Alí aprendemos sobre a manutención sostible, o mantemento dos terreos como protección anti-incendios, aínda que dificilmente do lobo. Lito fai de magnífico anfitrión, e cóntanos como se van cebando eses porcos de forma pausada, necesitando 12/14 meses. Eles cébanos despois de compralos de ranchos, de crías. Sabemos que nos falan dun produto de primeira e consólanos saber que vivir no rural pode ter premio, neste caso todos os que moren ou residan na parroquia 10 meses ao ano xa son comuneiros.

 


A noitiña vai caendo e o frío a 700 metros de altitude xa fai acto de presenza entre o Corno do Boi e o Careón, aquí enfilamos cara á veiga do Narla, para admirar a fortaleza de San Paio, defensiva e habitacional, hoxe un dos edificios do Museo Provincial de Lugo, referindo a etnografía e a súa parte histórica con Vasco Núñez das Seixas[3] como caudillo, e a nivel oral a famosa lenda coa Cova da Serpe como escenario.

 

Xa é noite e volvemos cara terras de Sobrado, pasando pola lagoa artificial (1500/1530) para facer acopio de auga no mosteiro e nos seus predios, un sitio donde se dan de maravilla as troitas, e desa canle viña a enerxía para mover os muiños e o batán, así como para regadio e demáis.

O Císter é quen de artellar a Europa medieval, buscando unhas boas terras que poder cultivar, unha vía de comunicación de primeiro orden, naquel momento o Camiño Primitivo que comunicaba Oviedo con Santiago, e un curso de auga, o incipiente Tambre.

 

Seguimos ata Cumbraos (San Xulián ou San Xiao o hospitaleiro), para admirar o seu paseo entre carballos, e rememorar as paisaxes da película “El bosque animado”, sobre a obra de W.Fernández Flórez, que xunto cas carballeiras próximas e coa Casa do Gado danlle vida a persoaxes como Geraldo o poceiro, os señores Dabondo, Marica da Fame, Malvís ou Fendetestas.

 

A Cumbraos arribou hai menos dun ano D. Ernesto Villegas, sacerdote venezolano que viña de pasar a “mili galega” en Terras de Vimianzo e Muxía, e antes na ribeira do Guadiana (Ojos del Guadiana e a contorna de Cidade Real), antes de recibir o encargo das parroquias de Sobrado. Non só idea, senón tamén se pon a funda e tanto pinta, como calea, ou fai cemento e coloca mobles. A veciñanza está moi contenta porque veu alguén que os sacou do esquecemento para darlles unha nova vida as súas comunidades parroquiais, para elo fai un uso moi bo das Redes Sociais, a maior parte da xente está nelas e ten información das noticias: cabodanos, misas, celebracións, enterros...

 

Agradecemos a Xosé Manuel, o sacristán e a encargada de amosarnos con orgullo as súas raíces, e aquí podemos recurrir a Fariña Fajardo, quen sinalaba a importancia da parroquia ou freguesía como elemento emerxente da identidade no rural, e cabeza visible de moitos pequenos núcleos espallados e diseminados pola amplitude da nosa xeografía.

(Parte do grupo, pendente da explicación)

 

 

Moitas grazas a todos os participantes, e continuaremos viaxando polas interioridades da nosa terra.

 

“O Eusebio sempre en Camiño”.

 

Antonio Fondo Rodríguez.

 

Outubro do 2026.

 



[1] José Manuel Caamaño Gesto (1946–2019) foi un destacado arqueólogo e historiador galego, profesor titular de Arqueoloxía na USC. Especializouse no estudo da romanización de Galicia e dirixiu importantes escavacións arqueolóxicas. O noso amigo Antonio Fondo foi alumno seu nos cursos de doutoramento (en concreto, impartía un curso sobre os camapamentos romanos) e ben se nota cando fala do tema o aprecio e lei que lle tiña. Para a obra completa do arqueólogo larachés tendes á vosa disposición a páxina de Dialnet (https://dialnet.unirioja.es/servlet/autor?codigo=141840). De todo canto lle oímos ao prof. Antonio Fondo sobre o seu mestre, compartirei convosco esta reflexión: “cando se facía unha escavación e tal, el sempre dicía que había que recorrer ás fontes do lugar, e cales eran as fontes do lugar? Pois a taberna, e alí preguntabas e aquí hai un castro, aquí hai… e esa información da taberna, dándolle o seu debido tratamento, axudaba”.

 

[2] O noso prezado colega e amigo Antonio Fondo, licenciado en Historia e bo coñecedor da arte fai fincapé no número de cravos porque ten o seu aquel. O debate histórico e artístico na iconografía da cruz de Xesucristo céntrase realmente entre os tres cravos ou os catro cravos, xa que a opción de dous cravos non é habitual, aínda que parece ser que as  primeiras representacións paleocristiás podían amosar  dous cravos só para as mans mentres o corpo quedaba suxeito por cordas, pero esa representación  axiña evolucionou. Digamos que os catro cravos son propios da arte románica.

[3] Hai un artigo fundamental para as/os que queirades saber máis deste señor feudal, da autoría de Felipe Arias Vilas. A saber: Arias Vilas, F. (1984). “El museo etnográfico e histórico de San Paio de Narla, Friol (Lugo)”. Boletín do Museo Provincial de Lugo, (2), 211-228.

sábado, 31 de outubro de 2026

BUSCANDO PALABRAS

 

BUSCANDO PALABRAS: MONTES CLAROS

 


(Vista do castro de Montes Claros, A Laracha, A Coruña. Foto tirada de Internet)



 

Imos facer un alto no camiño. Antes de rematar coa conversa coa nosa irmá, a arqueóloga Purificación Soto, deteñámonos un momento co nome do castro no que arestora está traballando cun importante equipo.

Montes Claros é un nome de innegable fermosura. A nós antóllasenos literario, é dicir, de orixe culta. Naturalmente podemos equivocarnos. Sabedes e sabemos que o discurso sempre, está, en maior ou menor grao, condicionado polo punto de vista do emisor. Procuraremos argumentar na medida do posible pero a primeira impresión, e relembremos que a filoloxía é unha nosa vocación poderosa, debe constar en principio.

A documentación máis antiga do topónimo na península vén de Cataluña. Aparece o topónimo latinizado no século X (ano 983), concretamente no acto de consagración do mosteiro bieito de Sant Llorenç, no Berguedà: «...et in Monte Claro ipsa ecclesia Sanctae Crucis...»[1]. 

Sant Llorenç prop Bagà, foto de Laura Picazo tirada de Internet


 

E se ampliamos o enfoque e falamos de Europa, vén de Francia, da doce Francia que di o cantar de Rolán. No país veciño atopamos a primeira documentación do nome, aínda que en orde inversa, Clermont, tamén na forma latinizada Claremontem Castrum, en 761, vede que cedo, cando o rei franco Pipino o Breve (Pépin le Bref) toma a vila antiga dos Arvernos (Urbem Arvernam) e se apropia da súa fortaleza, Clarus Mons[2].

Tampouco debemos esquecer unha das primeiras documentacións literarias entre nós, a tribo hispana, no Cantar de Mío Cid (datado en 1141, seguindo ao coruñés Menéndez Pidal, se ben para outros hai que esperar a 1207 para datalo, nese ano deixa constancia da obra o copista, Per Abbat).

«Al rey de Marruecos,  tuvieron que avisar; // Con el de los Montes Claros,   tenía guerra tan grande; // No les dio consejo,  ni los vino a ayudar» (vv. 1181-1183).

Montes Claros es hoy un rincón de la provincia de Guadalajara, donde nace el Jarama. Para que convenga al pasaje de nuestro Cantar, este nombre debía extenderse por el Norte, dentro de la limítrofe provincia de Soria, hacia Caracena (R. Menéndez Pidal, apud Riaño y Gutiérrez, El Cantar de Mio Cid, https://www.cervantesvirtual.com/descargaPdf/el-cantar-de-mo-cid-2--fecha-y-autor-del-cantar-de-mo-cid-0/017997_11.pdf?__cf_chl_tk=edX117vT16Vp.N0JbVuj3M5XCDodZHsCaGYqF5J52nw-1791884164-1.0.1.1-Wo42iNFxlDWVPNf2NPcga.q2JDwkBAvCX7qz.1BcHNM)

(Foto que ilustra a portada dunha edición do Cantar de Mío Cid, tirada de Internet)

 

Digamos tamén que hai Montes Claros en Toledo, con documentación xa medieval. O documento máis antigo que se conserva onde aparece citado expresamente o topónimo toledano de Montes Claros está datado o 4 de decembro de 1276. Trátase dun privilexio outorgado polo rei Alfonso X o Sabio, onde se prohíbe a caza de distintas especies cando andan en celo. Lemos, dato interesante en canto que amplía as posibilidades de explicación semántica para o topónimo, que o nome orixinal procede precisamente da brancura dos seus montes, moi ricos en pedra caliza (en: https://www.diputoledo.es/global/11/50/169/dir-municipios/M/45105).

 Malia o coñecemento, probado -como veremos abaixo- na Idade Media, do nome en Galicia, permitídeme que vos diga que, francamente, non nos parece un topónimo tradicional galego, parécenos -insistimos- un topónimo traído de fóra. Se fose tradicional, de nós, esperariamos velo reflectido no CODOLGA, no rico corpus documental do noroeste. Pero non figura nada polo estilo, salvo erro noso na busca e procura. E iso que a riqueza de adxectivación para a familia de  Mons, montis é digna de ser subliñada. 

(Montes Claros, río Jarama. Foto tirada de Internet)

 

Vedes nos seguintes parágrafos unha mostra desa riqueza. Hai adxectivos que aluden á forma orográfica como acutus, de calaveira (¿?[3]), cupero (en forma de copa?),  longo, retundo. E tamén ao tamaño: maioris, mediano.

Hainos que falan da vexetación que caracteriza o relevo: barbudo, ederato, heruilia, illicinus, laurbano)(con loureiros?), de louredo, pinarii,  salguiras, soveral,  spino, silbascura…

Moitos aluden aos animais que frecuentarían ese espazo orográfico: aquileira, caualus, leporarius, taurano (¿), ezebral, verroso, vulturaria

Hai alusión á cor (e nas interpretacións autorizadas  varias que se deron sobre clar- no noso topónimo non falta a vinculación á pedra branca que caracterizaría o lugar): albo, niger, roso…

Hai referencias á composición xeolóxica: barroso, petroso, de saxo, lausado, sexsoso, petra lata.

E hai tamén alusións á falta de vexetación: calvus, paramo, raso, terroso[4].

Pero falta totalmente unha referencia á claridade ou á luz[5]. A luz que ilumina un espazo é un concepto que se presta en gran maneira ao simbolismo. Un simbolismo do que gustaban moito os cistercienses.

Pero si é verdade, e cómpre subliñalo, que o nome, vindo de Francia ou vindo do coñecemento e transposición no noso territorio da literatura en lingua de Castela, é de cedo coñecido en Galicia:

Datum apud Aruernie Clarum Montem IIII Kalendas Decembris.

(documento da  catedral debLugo, ano 1088, tirado do CODOLGA)

celebrato itaque solempniter apud Clarum Montem preteritis beati Martini octauis concilio, karissimos filios noster Ludouicus Francorum rex apud sanctum Benedictum super Ligerum nobis letanter (alude ao famoso Concilio de Clermont, o documento, tamén tirado do CODOLGA, pertence á Historia Compostelana e dátase en 1131). Este Concilio de Clermont é amentado por Otero Pedrayo, por poñer un exempliño da súa ampla difusión, na novela histórica A romaría de Xelmírez.[6]

E na nosa Crónica Xeral e Crónica de Castela temos o eco dese episodio do cantar cidiano:

Et a cabo destes çĩco anos, que uos auemos contado, nouas que muyto corrẽ chegarõ a Valença, com̃o Buca[r], fillo de Miramamolĩ de Marrocos, tẽendosse por muy quebrantado de com̃o o vençera o Çide de Valença ante eno cãpo do Quarto, et llj matara et llj catiuara muyta gente, et como correra cõ elle ata que o metera pelo mar, et gaanara delle todalas cousas que trouxera d ' alem mar, et nẽbrandosse com̃o escapara muy auiltado et com̃o escapara cõ muy grã perda, diz que elle meesmo andou prehegando per sua pessõa toda Africa et toda Beneia ata os Montes Claros para pasar o mar, para uingarse, se podesse (datación: 1295, tirado do corpus XELMÍREZ, https://ilg.usc.gal/xelmirez/xelmirez_contexto.php?idf=136474&idt=26&procura=Claros&corpus=historico, letra grosa nosa).


 

Imos rematando. Mais antes veñamos un bocadiño ao posible significado do nome Montes Claros, quer dicir, como ou por que razón se designou así ese espazo. Nunha primeira instancia, de pé na croa do castro, á vista da espléndida e ampla paisaxe que desde alí se albisca, a miña irmá e unha servidora pensamos que o valor semántico do nome composto aludiría precisamente a esa limpeza e clareza con que se ven os montes e a paisaxe circundante. Pode ser, pode ser[7]… Unha segunda opción é a natureza das propias rochas ou da terra que conforman o monte, xa o vimos arriba para os montes toledanos[8], pero aquí en terras larachesas non parece o caso…

 


A imaxe é un mapa gravado titulado "Monteclair", procedente do atlas "Les plans et profils de toutes les principales villes et lieux considerables de France", creado por Christophe Nicolas Tassin en 1636.


 

Hai unha interesante terceira opción. Hai tempo que a acariñaban, a idea, Puri Soto e o relembrado Fernando Cabeza[9]: e se se chama Montes Claros porque antes houbo un claro no bosque, un “németon”[10] talvez? A primeira vez que mo contaron eu pensei, unha hipótese fantástica, no dobre sentido da palabra. Se así fose esperariamos unha toponimia en Nem-, coma no caso dos topónimos próximos á Laracha,  (Monte) Neme, Nemiña ou así…

Pero na documentación francesa (os celtas galos tiñan tamén varios topónimos con esa raíz) atopamos o caso do actual Clermont (-Ferrand) que  foi noutrora Augustonemetum. O cal significa que o vello Nemetum celta foi latinizado na Idade Media como Clarus Mons.[11] Así que a posibilidade existe.


(Fonte da fotografía: 

https://books.google.es/books?redir_esc=y&hl=es&id=Mp1TAAAAcAAJ&q=Claremontem#v=onepage&q=Claremontem&f=false


 

Con todo, e rematamos xa, a hipótese que nos parece máis plausible é a que fala dunha rebautización do monte co vello castro baixo a influencia do pensamento relixioso. Amentabamos antes o simbolismo da luz, moi do gusto dos cistercienses (pénsese en Claraval). A luz natural que debe entrar no edificio cisterciense co papel protagonista, simboliza a presenza divina, a pureza espiritual, a comunicación directa entre Deus e os homes.

Os cistercienses son unha póla que nace do tronco cluniacense, bieito. Os cluniacenses compartían ese simbolismo da luz. Proba disto pode ser o topónimo Clairvaux-les-Lacs (Jura, Francia), documentado desde 1089, con motivo dunha doazón á abadía de Cluny, baixo formas como Clervolx o Clervaux[12]. Como moi ben di o profesor G. Taverdet, este tipo de nomes eran denominacións tradicionais para establecementos relixiosos.

Resta deixar constancia da presenza medieval no territorio que nos ocupa de cluniacenses e cistercienses. Estes gobernan Sobrado e a sombra dese grande mosteiro cisterciense é delongada, moi delongada. Contaron co apoio de familias galegas poderosas coma os Traba e a súa influencia faise sentir en Bergantiños[13]. Os monxes foron en xeral coma señores feudales e grandes dinamizadores agrícolas do territorio. Pola súa banda, os cluniacenses foron señores do territorio larachés, ao ter baixo a súa éxida o mosteiro de San Pedro de Soandres. Entre cluniacenses e cistercienses debeu haber sempre unha certa comunicación, en Soandres percíbese certa sobriedade arquitectónica propia do Císter.

(Mosteiro de San Pedro de Soandres, A Laracha. Protagonismo da luz. Foto tirada de Internet)

 

Calquera que fose a razón primeira do nome larachés, Montes Claros, concluiremos dicindo que non perdeu nada do seu poder de evocación de homes, libros e historias de outrora. Segue a ser un nome e un lugar fermoso, digno de que o visitemos e coidemos polos séculos dos séculos. Ou, polo menos, como diría Cunqueiro, mil primaveras máis.

 



[1] Cebrià Baraut, Les actes de consagracions d'esglésies de l'antic bisbat d'Urgell (segles IX-XII).    La Seu d'Urgell : Societat Cultural Urgellitana, 1986.

Montclar se asienta sobre una colina que ejerció desde la época altomedieval su función de refugio y punto fortificado, considerada entre los siglos VII y X como un “oppidum” natural para la población y el ganado (en: https://www.catalunya.com/es/continguts/territori/montclar-2-1-496341).

[2] maximam partem Aquitaniae vastans, usque urbem Arvernam cum omni exercitu veniens, Claremontem castrum captum atque succensum bellando cepit, et multitudinem hominum, tam virorum quam feminarum vel infantum plurimos in ipso incendio cremaverunt. Blandinum comitem ipsius urbis Arvernicae captum atque ligatum ad praesentiam regis adduxerunt, et multi Wascones in eo praelio capti atque interfecti sunt (letra grosa nosa, dispoñible en: https://francia.ahlfeldt.se/page/documents/20871).

 

[3] Os interrogantes nestes casos expresan dúbidas, son interpretacións máis ou menos verosímiles [por exemplo, a voz laurbano podería remitir ao latín laurus ‘loureiro’ e o galego lorbaga] que facemos nós. Non nos podemos deter en contrastar con opinións máis autorizadas ca a nosa.

[4] CORPUS TIRADO DO CODOLGA (na procura de verbas que tivesen un significaco próximo a Claros Montes, empezando coa raíz clar- non obtivemos resultados patrimoniais). A mostraxe é ampla, mais non integramos todas as variantes.

mons Acutus/Aquileira/Avelaneira/Barreirolo/Barvodo/Barvudo/Calvello/Calvus/Caualus/Corviana/Cutelo/Ederato/Eredereto/Eripio/Ferus/Ganidoria/Heruilia/Illicinus/Laurbano/Lausado/Leporarius/Leporariolo/Liboreiro/Lombata/Longo/Magaio/Medianus/Miralio/Niger/Penito/Penne Gati/Paramo/Petra Lata/Petroso/Retundo/Sacer/Sancti/Sauto redondo/Taurano/Terroso/Sexsoso/Spino/Viniola

Mont Rubio

Monte De Abeliare/Albo/Aquoso/Aureo/Auto/de Azeveto/Barroso/Bodigo/De Calaueira/Calvo/Caruonario/Cornaria/Cupero/Ezebral/Latito/Longo/de Mamolas/Mauremorta/Mediano/Moccoso/Negrensis/Paramo/Raso/Retondo/Roso/Sacro/ Silbascura/Verroso/Vulturaria

montes de Riusicco / montes Lecebral/ montes Salguiras.

montis Ceruarii / montis Maioris, / Vultuaria / montis Zeurario / montis Silbascura / montis Occosi, / montis Petrosello / montis Aqualonga / Trebuni / montis Capanella /Aliaria / Rosi / Ventoso / Montis Ramii /Altis/Alti / Outi/ montis Pinarii / Regi / Gaudi / montis Petra Maiore / montis de Soveral/ Montis Alacris / montis Linarias / Montis fortis / montis de Louredo / montis de Couela / montis de Saxo.

[5] Tamén é verdade que non todas as denominacións son seguras: ese monte Miralio, por exemplo, chamárono así porque desde alí a vista era boa? A situación do  monte MIrallo de Vigo responde a esa idea.

[6] Podedes ver a erudita información que sobre o tema nos dá Henrique Monteagudo, na edición de Galaxia de 1991, páx. 88, nota 22. Por certo, Otero Pedrayo fala sempre de Claros Montes cando amenta ese famoso concilio.

[7]Así opinan algúns en Cataluña sobre Montclar:  La seva història es remunta a l’època medieval, quan Montclar era un punt estratègic per la seva ubicació elevada, oferint una vista panoràmica de la vall i els voltants (https://naturalocal.net/ca/destins/montclar).

[8] Do lugar do Montes Claros de Toledo di Madoz (1848): se encuentran tambien canteras de donde se saca muy buena cal, e fala de polo menos dous fornos de cal. Que había boa pedra caliza está fóra de toda dúbida. A día de hoxe é unha ruta turística a chamada “Ruta de los Caleros”. Tamén había mármore: Como dato curioso, permitídeme que vos diga que das canteiras de mármore dolomítico branco de Montes Claros, Toledo, se extraeron en 1780 e  1781  bloques para as fontes de Cibeles e Neptuno (Madrid), por encargo do rei Carlos III, baixo a dirección de Ventura Rodríguez. Tamén no Montesclaros, concello de Hiruela, na serra de Madrid,  hai afloramenteos calcarios.

 En paralelo temos o nome orográfico galego Monte Branco, que pecha o esteiro do río Anllóns, nome que os estudosos relacionan coa tradición de explotación aurífera e metalífera que xa na antigüidade existía en toda a cosa occidental e limítrofe interior galega (en: https://www.estudiosmindonienses.gal/_files/ugd/4dc129_1e2248f737f0442eb746acaaeae2d01d.pdf).

[9] Fernando Cabeza Quiles, a quen a terra lle sexa leve, honrábanos, especialmente á miña irmá, cunha boa amizade. No futuro, a medio prazo, quixeramos dedicarlle un par de páxinas neste blog.

[10] Relembremos que en celta nemeton (ou nemeto-, como no Nemetobriga do N.O. hispano) significa ‘santuario’,’ lugar sagrado’ ou ‘bosque sagrado’.

[11] Para a identificación Clermont= Augustonemetum véxase: https://www.persee.fr/doc/onoma_0755-7752_2011_num_53_1_1737_t15_0301_0000_1.

 

[12] Algunos eruditos locais suxeriron unha posible influencia de *Cler* ‘clerical’, combinada cun derivado de *volere* ‘a vontade’, se ben o cruzamento con *vallis* ‘val’ terminou impoñéndose por atracción lingüística. Porén, voces autorizadas, como Gérard Taverdet, din o seguinte: Cantón de Clairvaux-les-Lacs: un nome que aínda nos resulta evocador; fai referencia a un “val claro”. Non se menciona antes do século XI (ano 1089); pouco despois desa época, san Bernaldo fundou a abadía de Clairvaux na rexión de Champaña. Trátase dunha denominación tradicional para establecementos relixiosos. (en: https://www.sfo-onomastique.fr/wp-content/uploads/livre_taverdet_gerard_Noms_de_lieux_du_Jura_2e_ed-1.pdf. Letra grosa e tradución ao galego nosas).

[13] Os monxes cistercienses recibiron o padroádego e reguengo de igrexas clave coma as de Cospindo, Anllóns, Nemeño e Corme (en Ponteceso), así como a de Cesullas (actual concello de Cabana de Bergantiños). Fieis á súa política de labra da terra, os monxes de Sobrado levaron a cabo obras de enxeñería agrícola na bisbarra, destacando o desecamento  da Xunqueira de Anllóns para convertela nunha fértil granxa de cultivo.