TEMAS E MOTIVOS (4). OS DRAGÓNS

TEMAS E MOTIVOS (4)

OS DRAGÓNS.

O dragón é un motivo mítico. Supoño que suxeito a modas, como moitas outras cousas na literatura e na vida. Agora, nestes mundos que corren, teño entendido que hai libros que son levados á pantalla exitosamente nos que aparecen dragóns. Quizais por estaren inspirados nunha época rica en mitoloxías, a Idade Media. Vós igual sabedes dicirme o título da saga na que estou pensando.

De primeiras un estaría disposto a crer que o dragón vén de Asia, dos ceos imperiais de Oriente. Non o negaría eu. Así e todo, na Europa que ten como padroeiro a san Xurxo (Cristimil en Galicia, Cataluña, Inglaterra, Rusia), ben coñecen o dragón vencido pola épica espada do heroe.

Na península ibérica, entre nós, o dragón experimenta unha especie de pseudo-cristianización: entra en contacto cultural co demo, co diabo, e desa endiañada conexión parece xurdir o moi literario endriago. Vouvos traer hoxe un exemplo magnífico, porque magnífica é a obra onde aparece un dos máis antigos endriagos peninsulares. O Amadís de Gaula. Velaquí un libro que vos aconsello moito ler cando teñades todo un verán para gozar da boa literatura. Rapazota, rapazote, adolescente, muller ou home cumpridos, todo ser humano debería deleitarse un ano da súa vida co Amadís. Creou escola, tivo continuadores, e Cervantes respectouno e non o mandou ao lume naquela expurgación feroz da primeira parte do Quijote. No capítulo 73, na illa do diabo, aparece o Endriago contra o que loitará o cabaleiro de cabaleiros. Dísenos que tiña escamas durísimas (como a camisa que lle regala o tío a Frodo Bolsón: delicada e dura como escamas de dragón), ás no lombo, e o terceiro atributo típico dos dragóns: bota fogo pola boca, á par que destila un fétido e insufrible alento, velenoso coma o aire de Mordor, na Terra Escura de Tolkien. Ah!, mágoa que nós non teñamos unha industria cinematográfica poderosa para levar ao celuloide do século XXI este Amadís do XV... E inda menos mal que logramos conservar a versión en castelán, toda vez que a galego-portuguesa se perdeu.

Seguiremos outro día falando de dragóns. Déixovos cunha foto do Saviñao galaico e lucense, onde dous dragóns de pedra románica nos falan de tempos idos e mitos esquecidos.

Foto de Luís González G.

Temas e motivos 3

Outro libro con mapas é Viaxe a Galicia (1745) de Fr. Martín Sarmiento. O ilustre viaxeiro non só foi debuxando algún que outro pequeño mapa, senón tamén inscricións nas lápidas, nas rochas, nas campás… Este mapa que escollemos corresponde á provincia de Pontevedra, cerquiña da grande montaña do Candán e do mosteiro de Acibeiro. Nel vemos a Casa das Raposeiras. Nesa casa viviron ancestros do propio Sarmiento, e do tataravó, do capitán Alonso Gosende, dinos algo dabondo curioso, dinos que conduciu as milicias da terra de Montes que acudiran cando o de Drake (Sarmiento escribe Dracke) en axuda da nosa cidade, Coruña. E engade que trouxo unha imaxe da Nosa Señora do Rosario e depositouna nunha capela da igrexa de Cercedo.

Tedes que saber que Fr. Martín Sarmiento foi un dos homes que máis amaron Galicia de todos cantos son nados. Amaba igualmente as voces galegas, preguntaba e escribía todos nos seus caderniños. E logo, fixádevos que cousa tan entrañable, logo soñaba con iso. Nun seu capítulo (“Reflexión física sobre un soño”) nárranos un deses soños, en que lle pregunta a un rapaz polo nome dun monte e soña con estrañas e bonitas respostas. Fíxome moitísima graza lelo. Podemos atirar nós tamén outra reflexión: os soños prolongan a realidade que amamos, recréana, reduplícana. E, como se aprecia claramente co sabio galego, dannos pistas para o coñecemento daquel que soña.

A literatura de viaxes é un saco sen fondo. Un meu amigo friulano escribía unha magna obra sobre viaxeiros a Venecia no século xa non relembro cal. Vós sen dúbida oístes falar da viaxe por América de Darwin. Coñecedes algún outro libro de viaxes?

Jorge Juan y Santacilia, científico ilustrado do XVIII, moi vinculado a Ferrol, que está de aniversario este ano, tamén fixera un periplo ao Vicerreinado do Perú para participar na medición dun arco de meridiano… Tedes información deste español digno de lembranza no enlace con que rematamos este capítulo. Continuará.

http://www.culturagalega.org/albumdaciencia/detalle.php?id=494

NADAL 2013

Este venres 20 quedamos ás dez no vestíbulo do Instituto para ir tomar o chocolate con churros. Iamos só o grupo do venres (podía bautizalos agora mesmo como os devoralibros, pero sen pedirlles permiso non o farei): Aarón, Pedro, Isabelle, Lucía Blanco e Lucía Piñeiro, Cristina Alonso, Cristina Taboada e Tayna. A mañá estaba moi fría, así que mandei de volta á aula a Cristina e mais a Lucía para que pillasen o abrigo. Todos sabemos da importancia de xuntarnos os seres humanos arredor da mesa e do alimento, e sabemos canta arte, canta literatura, cantas ideas (e discusións) nacen nese contexto, pero especialmente aqueles meus colegas que algunha vez levaron un club de lectura saben o fundamental que é, a cohesión e ganas de seguirmos xuntos, que produce unha boa chocolatada de cando en vez.

Tiven que rogarlle a Carmen Aquino que fose indo cos rapaces e eu retraseime por causa dunha chamada telefónica urxente. Cando cheguei os oito rapaces (en matemáticas o oito deitado representa o infinito) estaban xa dispostos a un lado coas cuncas fumeantes e noutra mesa estaban Carmen e Isabel Ruso (a directora do noso Instituto), que nos saíra alí ao encontro. Fixemos fotos, erguímonos, preguntámoslles, percibimos algo do famoso espírito de Nadal, o que tan ben captou Dickens nalgúns dos seus libros (se me preguntásedes, diríavos que se transloce nun certo brillo no rostro, unha luz case infantil).

Achegueime varias veces a eles, sentando ao seu carón onde me petaba:

-Que? Ides pedirlles libros aos Reis?

-Claro!

-Eu –dixo Cristina a pequena-, cando tiña sete anos pedín sete libros no Nadal.

-E trouxéronchos?

-Si, sete.

-Lembras algún?

-Non, profe…

-Ningún? Que raro se me fai en ti…

-Había un de Geronimo Stilton, pero non recordo o título.

-A min –intervén Lucía Piñeiro-, hai dous anos, os Reis trouxéronme Los escarabajos vuelan al aterdecer.

-Bonito título [Non podo evitar traer ao pensamento un refrán, Ó escaravello os seus fillos parécenlle ouro fino].

-Pois a min –engade a outra Lucía, a que vai con vantaxe por diante no concurso gañapuntos da biblioteca do insti- o ano pasado, Donde los árboles cantan.

-En llama –está dicindo neste intre Pedro-, e linos todos.

-Me too –Isabelle coincide con Pedro.

[Isabelle é unha tremenda lectora, insaciable, seino a través de varios informantes, e é socia dunha das bibliotecas municipais, unha crac auténtica dos libros]

-Isabelle, algún día terás que facernos unha ficha de lectura sobre un libro en que haxa un personaxe co teu nome…

-Puxéronme este nome pola protagonista dun libro moi coñecido en Brasil, que le todo o mundo nos colexios…

-Cal?

-A Moreninha.

-Pois xa está! Fainos ficha del.

-Cando o lea…

-Vale. Prometido, eh? [Sen transición] E ti, Tayna, por que che puxeron ese nome?

-Non o sei, profe.

-Pero de que terra provén?

-De Brasil.

-Moi ben. Así que todos ides pedir libros aos Reis? Ou polo menos, todos visitaredes unha librería ou unha biblioteca durante estas vacacións… E compraredes algún libro para regalar? [Varios asenten] Dicídeme, por curiosidade, algún de vós está lendo máis dun libro ao mesmo tempo?

[Levantan cinco a man, non está mal, eu tamén o fago moito, ter abertos varios]

-Eu catro, estou lendo catro.

-Eu dous, o que mandaches ti e outro [No grupo do venres pactamos Robinson, e no do martes, Alicia no país das marabillas].

-E o cine? Pensades ir?

-Siií! [Creo que hai unanimidade] Queremos ir ver As reliquias da morte.

-Como?

-De Harry Potter.

-Tamén haberá libro, claro.

-Lino eu [Isabelle].

[Facemos as últimas fotos, hai que irse xa, parte deles deben axudar na decoración das aulas, concursan os do primeiro ciclo da ESO].

A señora directora despídese:

-Noraboa pola boa marcha do club de lectura! Bo Nadal, boas vacacións!

Sobre o número mil

Son xa mil visitas en apenas tres meses: algo moi de agradecervos, a todos e cada un de nós e de vós. É unha grande alegría que un blog doméstico coma o noso, teña este grao de aceptación.

Imos ver que hai gardado dentro do número mil. Xa sabedes que hai números máxicos, pitagóricos, simbólicos. Hai xente experta en numeroloxía. Neste mundo de todo un pouco hai. Nos refráns o sete é básico (representa a abundancia, o infinito). En medicina popular é o nove o rei indiscutible. E o mil? Pois mirade, a asociación literaria máis fermosa que acode á nosa mente é esta:

Porque mil anos aos teus ollos son coma o día de onte, que xa pasou, coma unha vixilia na noite. Son palabras do salmo 90 (ou 89 noutras edicións da Biblia), sobre a fraxilidade do ser humano. É un salmo moi literario, que se soe relembrar cando se estuda o milagre nº 103  das Cantigas de Santa María, o da paxariña de Armenteira. Seguramente xa o coñecedes: un home pide a María un anticipo do paraíso, fica durmido pé da árbore onde cantaba a paxariña e cando desperta e volve á vida cotiá pasaran 300 anos: un sopro para aquel que está no paraíso, moito para un home. En Friúl (Italia) hai un conto titulado Unha noite no paraíso. Recólleo Italo Calvino no seu libro Fiabe italiane. Son dous amigos moi unidos que fan unha promesa: o primeiro que case chamará ao outro, estea onde estea, para comprar o anel de vodas. Un morre e o vivo, cando chega o momento de casar, vaino chamar ao cemiterio. O defunto sae coma se nada e acompáñao, e incluso está no xantar, amigablemente. O amigo morre de ganas por saber como é o paraíso pero non se atreve. Finalmente acompáñao ao sartego e alí pregúntalle. Se o queres saber, ven comigo un momento. Dubida porque a muller está esperando por el. Non te preoucupes, non tardarás nadiña. E vai. A descrición do paraíso é sumamente inxenua e chea de tenrura. Hai aves, naturalmente, como nesas estampas orientais da árbore da vida cheíñas de paxaros e aves de mil cores. A terra é de queixo, bailan os anxos, podes ver de cerca as estrelas, os ríos sonvos de viño…

Cando volve pasaran exactamente, como en Armenteira de Pontevedra, 300 anos e a esposa morrera de tristura. En fin. Xa vedes que é mellor non querer precipitar acontecementos. Pero espero que vexades tamén a beleza do conto. Outro anticipo implícito neste tipo de contos antigos, é aquel que fala da intuición por parte dos nosos ancestros da relatividade do concepto tempo.

Moitas grazas, de novo, a todos. Seguiremos outro día.

Lendo a Risco

Hoxe, co grupo do venres, no que hai varios alumnos de 4º da ESO, falamos do que lemos na última semana. É un día frío pero con sol. Os rapaces baixan cos bocatas envoltos en papel de prata.

Carmen fálanos do que leu ela. Fálanos de O lobo da xente, de Vicente Risco. Revivimos o outono coa follaxe estrada na fraga, o sequeiro onde pasa a noite Ánxel, o ruído na porta, como se agacha arriba o rapaz, a entrada do enorme lobo e a súa procura da caloriña do lume na pequena lareira acesa. Asistimos ao acto estupendo, tan teatral, da muller loba que quita a pel de lobo e a deixa a un lado.

-Coma se fose un abrigo, de quita e pon –comento.

E Carmen admírase da rapidez e intuición con que procede o protagonista masculino, zas!, colle a pelica e guíndaa ao lume. E ela fica desencantada. Explica a historia da maldición materna. Loba…! Dá un pouco de arrepío. E entón eu dígolles que aprendan para cando sexan pais, que nunca se lles ocorra falarlles así aos fillos. Estamos todos case que instalados nun mundo entre mítico e ancestral lendo ao autor ourensán. Pregúntolles se oíron falar das valquirias. Asenten. Saben que levan ao paraíso dos xermanos as almas dos guerreiros que morreron con gloria. Eran fillas de Odín.

- Pois elas tamén tiñan unha pel de cisne, coa que voaban,  de quita e pon –aclaro.

Iso non o sabían. Busco máis pelicas deste tipo marabilloso. Vénme Brancaflor ás mentes.

-Cando o protagonista masculino dese conto necesita a axuda de Brancaflor, vai na súa  procura e nunha versión galega ve que chegan ela e as irmás en forma de pomba, e vanse bañar. Brancaflor saca a pel de pomba e déixaa a un lado e métese na auga, el daquela colle a pel e agáchalla, non lla devolve se ela non o axuda.

Pregúntolles se saben máis historias de pelicas de quita e pon. Non saben. Diríase que se entristecen por non saber. Coma se se crease unha especie de desencanto silencioso, brevísimo, porque Cristina toma rapidamente a palabra:

 -Profe, eu o que sei é que o meu avó foi o primeiro en facer un barco de vapor de madeira.

-Como? A ver iso, repite…

-Si, profe, mesturaba madeira e carbón… E chamábase ‘La Delfina’ porque ese era o nome da miña avoa.

-E onde o botaron?

-Nos asteleiros de Ribadeo. E foi o primeiro barco de vapor de Galicia.

Pareceunos unha historia igualmente marabillosa. E xa nos gustaría saber máis… A ver se hai sorte.

Mentres, propóñolles que leamos un par de capítulos, todos e cada un de nós na casa, do Robinson Crusoe para o próximo venres. Dinme que si.

Temas e motivos II

TEMAS E MOTIVOS (2ª entrega)

 

Outro libro moi coñecido con mapa é A illa do tesouro, de Robert L. Stevenson. Foi Xulio Cuba quen mo fixo relembrar. Un clásico. Ten acción, vida, dinamismo, un punto de vista –o do rapaz, Jim- sempre atractivo e eficaz, e ten un ingrediente máxico, o tesouro. Todos soñamos algunha vez con descubrir un tesouro. Cando eu era nena de oito anos, pasaba longas tempadas cos meus avós que vivían en Monelos, nunha casa que xa non existe e na que eu nacín (aló un pouco embaixo corría aínda o río que agora vai canalizado camiño da súa desembocadura, preto de onde estivo o castelo de san Diego). Xogabamos aos tesouros: dividiámonos en dúas bandas de rapaces, bandas inimigas, claro, e o xogo consistía en axexar onde agachaban os outros o tesouro para roubárllelo en canto se descoidasen ou se ausentasen. Había días, durante as vacacións, en que bulía na cama porque me deixaran erguer xa, almorzar veloz e baixar a vixiar o tesouro de nós, para que non viñesen pillalo os da outra panda. Era un tesouro con papeis de prata e cores cuberto cun cristal de cu de botella e tapado logo con terra (porque daquela había moitas rúas sen asfaltar), cousa simple e máis ben simbólica. Pero que intensa nos facía a vida aquel xogo de nenos!

Ocultar un tesouro vén sendo case sinónimo de ter un segredo. Di Mario Benedetti, autor máis que recomendable, nun seu relato, que todo ser humano deber ter un.

Comenteino un día nunha tertulia no Manhattan e díxome Benito que el lera que había tribos no planeta onde era obrigado ter un segredo. Inda que iso significase tan só ter unha pedra pedriña agachada. A pedra do segredo. Bo título para que un de vós se anime a escribir un relato.

EU LEVO O NOME DUN PERSONAXE LITERARIO

Son Marisa Fernández Lorenzo e levo o nome do personaxe de Marisa Mallo, do libro que leva por título O lapis do carpinteiro de Manuel Rivas. Non creo que teñamos parecido físico, xa que no libro se describe como unha rapaza de cabelo vermello e moi fermosa, tanto que os protagonistas do libro (Daniel Da Barca e o militar Herbal) ficaron prendidos da súa beleza nada máis vela. Semella unha desas rapazas que, ao facer a súa aparición, se converten en centro de todas as olladas. Tampouco nos parecemos nas orixes, ela nace no seo dunha familia poderosa e influínte, é afillada do alcalde, filla do notario, irmá pequena do párroco e neta de don Benito Mallo, un gran comerciante con moitos contactos. Isto de nacer nunha familia rica e con influencias a priori parece unha vantaxe, mais tórnase unha condena para Marisa, xa que o seu avó non quere que se relacione co médico Daniel Da Barca, o seu gran amor, que pertence ao bando dos republicanos e estes están a piques de perder a guerra. Que a relacionasen co doutor sería chamarlle a ela tamén “roxa” e podería traerlle moitos problemas, influído así negativamente nos negocios do gran comerciante. Mais Marisa é firme nas súas ideas, e aí si me identifico plenamente con ela, desde que viu por primeira vez ao doutor Da Barca gustoulle, e a partires do primeiro minting no que o escoitou falar namorouse por completo. Non lle importa que a súa familia se interpoña, ou as dificultades que se presenten no camiño, ten claro desde o primeiro momento en que ve ao doutor que quere estar con el e é capaz de sobre pórse a todo contratempo. Certo é que que tiñan moitas cousas en contra, e sobre todo nun tempo tan duro e cru como podía ser a Guerra Civil española e os meses sucesivos a esta. Mais o amor non entende de épocas históricas, e a pesares de que a familia de Marisa se opuxo, e de que ela non podía ver ao doutor Da Barca porque este estaba na cadea, Marisa mantívose sempre firme, esperouno, foi fiel, constante á hora de ir velo ao cárcere e de escribirlle cartas, paciente e finalmente soñadora, porque nunca perdeu a ilusión de que ese pesadelo rematara algún dia e puideran estar xuntos. El tamén persegue este fin, e entre a súa fortaleza e a súa boa sorte vai zafando da morte en varias ocasións. Os falanxistas considérano un perigo xa que era un dos líderes da Fronte Popular, gran orador, e queren prendelo e fusilalo como fixeron cos seus compañeiros galeguistas e republicanos. Mais foi esta faceta de orador e sobre todo de persoa nobre e boa a que namorou a Marisa, a cal ten claro que o amor non se escolle, nin ocorre varias veces na vida. Tan claro o ten que hai un intento de suicidio, brevemente mencionado, por parte dela cando a familia se nega en rotundo a que siga namorando co doutor, ela considera que ou é con el ou non existe vida.

Gustoume moito poder ler este libro, pois é destes que te somerxe na lectura desde a primeira liña. Apaixonante polo fondo histórico, e moi romántica polo triángulo que se presenta mediante os personaxes, por unha banda a parella de Marisa Mallo e Daniel Da Barca, e por outra Herbal (narrador da historia) quen sentía un amor segredo por Marisa mais que sabe desde o primeiro momento que nunca poderá ser correspondido. É unha lectura que recomendo, e máis se é coa edición que eu manexei, de Xerais conmemorando o seu XXV aniversario, ilustrado por X. L. De Dios, o cal lle vai pondo cara aos personaxes e semella que a historia cobra aínda máis vida.

(Foto tomada da ed. de Xerais, 2005)