xoves, 9 de maio de 2019

DÍA DE EUROPA


9 DE MAIO: DÍA DE EUROPA


SOMOS EUROPEOS. MAIS SOMOS EUROPEÍSTAS?



Somos europeos, si (somos europeos e participamos en empresas europeas desde sempre: comerciamos co Mediterráneo e cos pobos nórdicos, cruzamos sangue e matrimoniamos con francos, normandos e xermanos; compartimos trazos culturais europeos: filiación lingüística indo-europea, megalistismo, celtismo, romanización, cristianización, románico, gótico...; exportamos cultura a Europa polo Camiño de Santiago, pola arabización da península e logo a través da hispanización do chamado Novo Mundo...), pero a cuestión aquí e agora, en véspera das eleccións europeas, é esta: somos europeístas? Queremos a unidade política, socio-cultural e socio-económica de Europa? Somos partidarios de progresar nese desiderátum? Porque claro, pensar que a Unión xa está feita é pensar mal. Hai moito por facer.  



Quizais sexa o primordial é estarmos informados. Non é doado. Diríase que as estruturas europeas son algo plúmbeas, arredadas, parecen alleas ao noso día a día... E porén non é tampouco así. O que se coce nesas Institucións tócanos directamente. Tócanos a carteira, tócanos o corazón (os matrimonios e emparellamentos grazas aos Erasmus...) e ás veces, móvenos a paciencia. E reclamamos. E quixeramos que funcionasen mellor as cousas. Vouvos poñer un par de exempliños: unha vez, viaxando por Austria -país dentro da Unión, por se dubidabades- tivemos que asumir unha boa multa porque non pagaramos a peaxe obrigada en canto pos o pé nas súas autoestradas. Pareceunos tremendamente inxusto que os carteis anunciadores do pago estivesen só en alemán. A ver, a Unión pide necesariamente plurilingüismo: pide polo menos a presenza dunha lingua do grupo románico [o luso-brasileiro é falado por millóns de persoas, e o francés continental e non continental tamén, e arestora o español é falado por 577 millóns de persoas no planeta e inda que moitas o teñen como lingua B, como lle pasa ao galego en Galicia, pensade nos millóns de falantes de español de EEUU, hoxe por hoxe -insisto- este idioma ocupa o segundo lugar por número de falantes no mundo, e iso ten moito peso en xeral, mais pouco aínda en Europa]. Outra vez  quixen comprar bombillas que non fosen de mercurio (hai anos, pero non tantos, inda non había as luces led: non quería as de mercurio porque son perigosas cando rompen e custa moito localizar onde se reciclan ou se reciclaban). Pois non atopei ningunha porque unha directiva europea chimpara con elas -coas “normais”- de vez, en favor das de mercurio. “Ah... e como foi iso? E cando o decidiron?...”. En fin, inda onte mesmo, no telexornal: non sei se oístes aos traballadores asturianos dunha multinacional do aceiro cuxos postos de traballo perigan: esixían á Unión Europea que afrontasen dunha santa vez o tema dos aranceis: querían que Europa lle puxese aranceis ao aceiro “sucio” -que non paga peaxe ecolóxica- de Asia... [unha cuestión moi complexa na que non podemos entrar demasiado: a política arancelaria é un tema interesante para debater talvez na aula cos vosos profesores de historia: tende en conta só que se gravamos o que vén doutro país, ese país tamén pode gravar o que eu lle compro, ou pode deixar de comprarme por exemplo, o que eu fabrico... E para que nos fagamos unha idea: hai moitos europeos que compran tecnoloxía e coches de Asia, mentres que eles nos compran trens, avións etc. Quero dicir, que ante taboleiros de xogo con tantas implicacións, é importantísimo ter representantes capaces alí onde se toman decisións].



E con isto, volvemos ao de antes. Fundamental é saber, estar informado. De aí que hoxe nos conformemos con mover minimamente a vosa curiosidade. Informádevos hoxe para votar mañá. Como te informas? Claro, esa é outra... Por que non hai nos medios de comunicación públicos un espazo fixo, diario, sobre o que se coce nas Institucións europeas? Porque non vende? Vende o fútbol, vende o tempo meteorolóxico, vende o que se lareta en papel cuché... Pois deberían importarnos máis cousas.


O NOSO INSTITUTO É EUROPEÍSTA



E nós gabámonos, alegrámonos de podelo dicir así. A principios deste curso o noso Instituto foi nomeado Escola Embaixadora do Parlamento Europeo. Foi a profesora de lingua e literatura galegas e Xefa do departamento, dona Benigna Vidal Tomé, a promotora e encargada de integrar o centro nese programa. O programa Escuela Embajadora naceu hai tres anos en Madrid co obxectivo de darlle visibilidade ás actividades lexislativas do Parlamento Europeo e difundir información sobre a democracia europea. Os alumnos máis directamente implicados son os de primeiro de bacharelato da materia de Oratoria,  en canto que son eles os embajadores júnior, os que parcipan en debates sobre as actividades parlamentarias europeas e os que poden participar en concursos a nivel estatal dentro deste programa.

 (Visitounos para falar de Europa o señor D. José Blanco, acompañado na foto dos profesores M. Regueira, Mª I. Quiroga, B. Vidal e da directora do centro, I. Ruso)


Tamén quixemos saber se o noso profesorado é europeísta, así que tenteamos a súa opinión. Pedímoslle a uns cantos profesores que nos desen dúas razóns para ser europeísta. O argumento máis repetido é de corte pragmático-filosófico: a unión fai a forza. O pragmatismo pesou moito: a comodidade de viaxar sen pasaporte, sen fronteiras e co euro no peto.

 (Tamén nos visitou o señor Jesús Gamallo, que dirixe a Fundación Galicia-Europa: na foto vémolo dirixíndose ao noso alumnado)

 Mais tampouco faltaron compañeiros que quixeron deixar claro que a unión debe ser antes cultural e social que financeira: queremos a Unión para que Europa non sexa só a Europa das finanzas... e unha profesora díxonos: Europa é a zona do mundo máis igualitaria, máis comprometida coas minorías, máis social... (Que así sexa, non deixa de ser utópica a miña colega, pero oxalá: sen utopías non sei se pagaría a pena vivir...). 

 (E recibimos a visita hai pouco do señor Ferreiro, actual alcalde da Coruña, para falarnos do tema que nos ocupa, Europa e as súas Institucións unitarias)

Un noso amigo, a quen moito apreciamos, dixo tamén: Ser europeísta mellora as relacións entre países e mellora tamén as relacións entre persoas nun mundo tan global. E, xa para rematar, houbo quen nos dixo: só con recordar que noutrora en Europa se armou unha tremenda guerra por un anaco de terra, por un sentimento exacerbado do territorio, por uns metros de fronteira que se movían... xa tes argumentos para xustificar unha nova Europa, hai que evitar novas guerras, iso ante todo.


martes, 23 de abril de 2019

LENDO A


LENDO A CERVANTES
Un novo galeguismo no Quijote?



Na nosa humilde opinión, a voz lercha que aparece dentro dunha unidade fraseolóxica en forma de estrutura comparativa -como sardinas en lercha- no libro cervantino, é un galeguismo máis na magna obra escrita polo autor de ascendencia galega. Sobre esta voz e polo de agora, é o coruñés Guillermo Rojo quen máis e con máis rigor científico ten escrito. Nós contribuímos cun pequeno gran de area no coñecemento da verba en cuestión nun apartado dun artigo que acaba de ver a luz. Co voso permiso, copiaremos o xa escrito por nós e engadiremos as referencias bibliográficas pertinentes. Feliz día do libro!

 (Neste libro dísenos que o "envaretado" da sardiña como método de clasificar ese peixe tan común noutrora nos nosos mares, xa está obsoleto no século XX: envaretábase usando unha "vareta", un sinónimo da voz estudada, "lercha". Todas as fotos están tomadas de Internet)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::


“Estar coma sardiñas na lercha (Ferro 2006: 212). A voz lercha ‘vara’ é moi pouco coñecida no galego actual. Pero é unha palabra moi valiosa porque con ese significado aparece no Quijote38. O profesor G. Rojo (no prelo) dedicoulle un documentado artigo á palabra e aí estuda minuciosamente a súa concorrencia nos dicionarios galegos. En síntese, Rojo chega a tres conclusións: 1ª. Que a voz cervantina é efectivamente esa, lercha (non é froito dunha mala lectura ou dunha mala reescritura), 2ª. Que a súa aparición máis ou menos esporádica como voz manchega nalgúns vocabularios e/ou dicionarios non merece creto, 3ª. A súa relación coa voz galega común lercha ‘persoa deslinguada, descarada’ é de homonimia39.

Deixando agora á parte a posible etimoloxía, si que debemos engadir un par de datos interesantes á hora de establecer novas conclusións. Nós documentamos lercha ‘vara’ no concello de Mondariz (Pontevedra):


               A nosa avoa, que naceu fai 67 anos en Frades (Portela da Bouza) chama lercha ao pau que usa para que as xudías se enreden por el e vaian arriba. Ela di “Vai buscar unha lercha para as xudías”(nos chamámoslle chuzo ou pau)40.


Igualmente recibimos do conserxe do Colexio Público de Catoira a seguinte información:


O meu pai chamaba lercha a unha vara para os peixes, iamos pescar ao Ulla, era un xunco e metíase polas agallas... O meu pai xa faleceu, naceu en mil novecentos vinte e moitos, si, e recordo tamén un vello mariñeiro, chamábanlle o Moruxo, que tamén lle chamaba así, que vendía o peixe polas rúas, en Catoira41.


A  cuestión,  xa  que  logo,  permanece  aberta.  Visto  que  en  galego  común  –en  boca  de  persoas  do  pobo  non  especialmente  cultas  ou  ilustradas–  do  século  XXI  inda  somos  capaces de rastrexar acepcións iguais ou próximas á documentada en boca de Sancho, entra  dentro  do  posible  que  a  frase  cervantina  sexa  un  galeguismo  fraseolóxico,  un  fraseoloxismo que habería que situar a carón daqueloutro, Tarde piaches!"


NOTAS:

 38   Quijote, II, 10. Esta vara ou especie de espeto para ensartar ou envaretar peixes pode recibir outros nomes en galego: cambelo, por exemplo. Ou cambo (que M. Valladares xa consideraba sinónimo de lercha; cambo aparece en dous refráns costeiros citados no apartado 2.1.1, documentados en Herbello 2013). Rivas Quintas cita unha variante próxima foneticamente, lorcho, co valor de ‘pau, a pértega ou pértigo, a parte do mallo que bate no cereal’ (Rivas Quintas 1999: 195).

39 Se hai homonimia ou hai polisemia é difícil precisalo: cando pasan centos –ou máis– de anos desde a xénese dunha unidade léxica ou fraseolóxica, homonimia e polisemia iguálanse. Pero, ao noso ver, si cabe pensar na polisemia. Fixémonos neste paradigma de UFs sinónimas: ter a lingua coma unha subela, lingua de subela, ter a lingua que parés, polo que fura, subela (Lamas Carvajal, TILG), (ser unha) subela (en Pesqueira Crespo, TILG, co valor de ‘lercha’), ter lingua de víbora (ou viperina), lingua coma un alferrón (Vázquez Pintor, CORGA), lingua de xiba, lingua que fura sete paredes… De aí a ser unha lercha (entendendo que a base de derivación é lercha ‘vara que fura (a boca do peixe)’) só hai un paso, un paso que responde á addenda a aquel paradigma da ‘lingua furadora-instrumento cortante’ dun novo sinónimo xerado por metáfora e metonimia asemade (contigüidade boca/lingua/vara que se insire na boca ou moi preto dela).

40   Os  nosos  amables  informantes  son  Adrián  Romero  Melón  e  Desiree  Abril  Melón,  a  quen  agradecemos  desde  aquí  a  súa  colaboración.  Agradecemento  que  facemos  extensivo  á  súa  docente,  Claudia  Martínez  Alonso. A comunicación foi por nós establecida no ano 2016.

41   O noso informante, José Catoira Santiago, faleceu recentemente. Descanse en paz

(En: María do Rosario Soto Arias. “Novas catas no campo nocional dos peixes e outros animais mariños”. Cadernos de Fraseoloxía Galega, 19, 2017; 97-123. e-ISSN 2605-4507).

 (Os píos os lagares que se usaron para a salga da sardiña. Museo da Salga do Grove, digno de ser visitado)


::::::::::::::::::::


Referencias bibliográficas citadas no fragmento do artigo copiado:


FERRO  RUIBAL,  Xesús  (2006):  “Locucións  e  fórmulas  comparativas  ou  elativas  galegas”,  en  Cadernos  de fraseoloxía galega 8, 179-265.

HERBELLO  PUENTES,  Mª  Elena  (coord.)  (2013):  De boca en boca. Tradición oral mariñeira entre Aldán e A Guarda (www.accioncosteira.es/archivos/TRADICION ORAL GAC7_WEB.pdf) [Data de consulta: 26/07/2018].

RIVAS QUINTAS, Elixio (1999): Pan, sega e malla. Medidas. Ourense: Grafo.Dos.

ROJO, Guillermo (no prelo): “Como sardinas en lercha”, en CÓRDOBA RODRÍGUEZ, Félix  y  MURIANO,  Montserrat  (eds.):  Liber amicorum.  Homenaje a  Álvaro Porto. A Coruña: Universidade de A Coruña, 315-355.