23 DE FEBREIRO. DÍA DE ROSALÍA
“SEIQUE MEIGALLO ME DECHE”
De todos é sabido que Cantares Gallegos é unha obra na que a autora integra materia de pensamento do pobo galego. Hai moitos datos do que se chama a cultura popular. Mitos, ou fragmentos de mitos, cantigas populares, fórmulas de saúdo populares, contos populares, algún que outro refrán popular etc. Hoxe analizaremos un pouco esta idea popular do meigallo de amor, moi próximo ao filtro amoroso que xoga un papel moi importante en obras senlleiras da Idade Media.
A Dama do Lago acompaña a Lancelot á corte do rei Artur (Lancelot en prosa.
BNF, ms fr 113, fol 61). Fixémonos no valor simbólico da cor branca.
O concepto non está morto, podemos dicir que desgraciadamente se pensamos no burundunga actual, se pensamos en calquera método químico (ou violento) de submisión sexual. Porén, e deixando agora de lado esas terribles perversións, é a verdade que entre a xente do pobo aínda non hai tanto que oímos falar de variantes dos vellos filtros de amor. Relatando unha persoa maior da nosa familia como foi o caso dun matrimonio que se desfixo polas mañas dunha terceira persoa, saltou esta frase: “Ela botoulle uns polvos no café e con iso el xa só tivo ollos para ela” (isto oímolo haberá uns 20 anos aínda a unha persoa octoxenaria). Recordo que medio me indignei porque claro, a culpa nunca cae no chan, e tampouco é doado que se reparta… E con demasiado frecuencia as culpas dese tipo recaen na muller. Tampouco é agradable identificar unha actitude machista nunha muller. Pero en fin, centrémonos en analizar casos literarios, a poder ser.
Ilustración dunha das escenas da Cantiga de Santa María nº 104: vemos
como deita sangue na touca a muller que fixera “amadoiras” (un tipo de meigallo
amoroso) coa hostia consagrada. Transcorre en Caldas de Reis. 
O meigallo de que fala Rosalía de Castro é algo máis elaborado ca uns simples pos. Lemos:
Ora en ti penso disperto, / ora en ti penso durmindo, / e sempre en ti estóu pensando / coma se foses feitiso. / Seique meigallo me deche / na festa do San Martiño, / amasado cos teus dedos / nunha bola de pan trigo. (Poema nº 24, “Queridiña dos meus ollos”, Cantares Gallegos, ed. do Patronato, p. 100-101).
Ela é chamada “feitizo”, é dicir, é unha feiticeira. En Rosalía o feitizo/meigallo suponse que é feito pola muller con pan. Documentamos casos paralelos na península, en Galicia e fóra de Galicia. En Galicia, por citar só dous autores que recollen documentación dese tipo, temos a Lisón Tolosana e a Carlos Alonso del Real. Este último, por exemplo, di que se rexistraron casos de mulleres que daban de comer a homes pan adobado con herbas ou incluso con sangue menstrual, na crenza de que iso creaba unha unión indisoluble (La Brujería en Galicia). Fóra de Galicia hai casos paradigmáticos en varios lugares, escolleremos un de Burgos.
(a Fada de A. Breton. Imaxe tirada da conferencia de V. Cirlot na Fundación J. March no ano 2016)
Dános unha estupenda versión a arqueóloga Ana Ortega: “El día de la fiesta de Fresnedo, día de Santa Lucía, estando en misa, una muchacha salió de la iglesia hablando y dando gritos. Fue a parar a un basurero situado en la pradera superior. Asombrada, la gente del lugar, echó a correr tras ella; maravillándose, la encuentran […]. Los vecinos preguntaban qué le pasaba y ella sólo respondía: «¡Con pan blanco me comiste!, con pan blanco me comiste!...» Lo curioso resultaba que de todo ello había algo de verdad. La muchacha andaba encariñada de un mozo, cuya madre, que era bruja, se oponía a dichas relaciones. Un día, estando cociendo el pan en casa de la muchacha, acertó a pasar por allí la madre (bruja) del mozo, e interesándose por la labor, preguntó: «¿Qué hace, mujer?», y respondieron: «Estoy cociendo el pan». En ese momento la bruja echó un maleficio y embrujó el pan, que posteriormente comió la muchacha”(en: https://www.researchgate.net/profile/Ana-Ortega-3/publication/251230552_Leyendas_y_creencias_de_la_Merindad_de_Sotoscueva_y_alrededores_Burgos/links/00b7d520913a966cc1000000/Leyendas-y-creencias-de-la-Merindad-de-Sotoscueva-y-alrededores-Burgos.pdf, páx. 159; esta debe de ser unha das razóns polas que había a tradición, en Galicia e Portugal, no que nós sabemos, de recitar oracións específicas ao cocer o pan).
Alberto e a fada Melisa. Ilustración tirada do ensaio «Han escrito cosas prodigiosas fuera de toda verdad» Magia y maravilla en la épica española del Renacimiento. de Lara Vilà, en: https://www.academia.edu/21387872/Han_escrito_cosas_prodigiosas_fuera_de_toda_verdad_Magia_y_maravilla_en_la_%C3%A9pica_espa%C3%B1ola_del_Renacimiento
Feitizos con pan hainos anunciados nas páxinas web en pleno século XXI. “Amarres con el pan”,
“Endulzamientos”, todo para lograr que a parella queira a un. A frase “amarres con el pan” en
México tamén se usa en política. Nas redes sociais anúnciase un “profeta” que vende libros de “Hechizos”, afiliado a unha institución con forte implantación tamén en México. Son conceptos que teñen raíces fortes en Hisapanoamérica.
As tres meigas de Macbeth, pintura de Daniel Gardner, s. XVIII
Cousa que non ten nada de estraño. Se imos aos anos dos primeiros contactos entre a cultura española e aquelas culturas precolombinas, atopámonos con prácticas semellantes para lograr a “atadura” ou fidelidade da parella. Hai un libro interesantísimo onde nos ilustran ao respecto (Cecilia López Ridaura (2015), De la mandrágora al peyote. Plantas brujeriles en España y América. Universidad Nacional Autónoma de México (p. 50 e ss), en: (file:///C:/Users/Luis/Downloads/Dialnet-LasMinorias-571734.pdf). Entresacamos un par de parágrafos dese ensaio:
“Retomando las principales plantas asociadas a la brujería europea, la mandrágora (Mandragora officinarum, Mandragora autumnalis), el beleño negro (Hyoscyamus niger) y la belladona (Atropa belladona), vemos que las tres son solanáceas y contienen los mismos principios activos. Estas tres plantas las usaban tanto las hechiceras para preparar principalmente filtros amorosos o “amansamaridos” .[ …] El ololihuqui, cuyo nombre se traduce como “que hace dar vueltas” o “que da vueltas” es la semilla de la coatlxoxouhqui, o “serpiente azul” (Rivea corymbosa o Turbina corymbosa), aunque también se considera que puede pertenecer a otras especies botánicas como la Ipomea sidaeafolia o la Datura metaloides. La registra fray Bernardino de Sahagún y dice que esta semilla “emborracha y enloquece. Danla por bebedizos para hacer daño a los que quieren mal, y los que la comen paréceles que ven visiones y cosas espantables; danla a comer en la comida, o a beber con la bebida los hechiceros, o los que aborrecen a algunos para hacerlos mal”. ““Y porque somos informados que con el trascurso del tiempo, se ha vuelto a introducir, practicar y vsar de la dicha yerba, o raíz Peyote, y otras de la misma calidad y efectos –como son la yerba llamada Pipilzizintli, de los Mexicanos, y ttzittixu de los Othomites, que quiere decir, la rosita, o Rosa María, y vnos gusanitos, vno macho y otro hembra que venden los indios, para efectos amatorios, en diversas partes y lugares de nuestro distrito […].” (p. 60) “Unas mujeres acusadas de brujería en Monclova, Coahuila, al norte de la Nueva España en 1748 aseguraban que una india les había proporcionado puyomates (de Castilla y cimarrones) para lograr que sus pretendientes las quisieran. Una de las acusadas, Josefa de Iruegas, declaró que esta “raíz”, mezclada con semillas de col, clavo y canela, y untada luego en las manos y el cuerpo, servía para que en el momento en que tocara a un hombre, éste la buscara enseguida. (p. 61).
“The Beguiling of Merlin” ‘O Encantamento de Merlín’ de
Edward Burne-Jones, entre 1872 e 1877.
Así que en todas partes cocen fabas ou cocen apócemas. Pero volvamos a Europa. Non podemos deternos no Renacemento, quizais só mencionar a Alcina de Ariosto, a poderosa meiga ou feiticeira do Orlando furioso - e o seu correlato bondadoso, Melisa- porque deixou pegada na literatura peninsular renacentista e pasará á ópera de Händel. Nin podemos recuar á cultura latina greco-clásica. Abonda con traer á palestra a Medea ou a Plinio o Vello, onde se recollen receitas para elaborar filtros de amor, as que se queiran [1]
O gravador foi P. Marinho (Lisboa); a ilustración pertence á
edición de João Romano Torres, c 1900. 
A ninfa Tetis, especie de fada profética, recibe a Vasco da Gama na Illa dos Amores, na obra Os Lusiadas
Na gran literatura europea do XIX, o tema do feitizo aparece en Hugo: o arquidiácono da catedral de Notre Dame, Claude Frollo, que experimenta unha paixón fatal por Esmeralda e ao non poder posuíla, acúsaa de ser feiticeira, di que lle fixo un feitizo e con iso fai que ela sexa condeada á pena de morte (Notre-Dame de Paris), publicada en 1831. Temos nesa obra un bo exemplo de uso egoísta e perverso da forza e/ou do poder: se o obxecto de desexo non é para o home que experimenta o desexo, non é para máis ninguén.
(O ilustrador foi José Sánchez Gerona. O libro é o famosísimo Amadís. "Urganda a Descoñecida chega na gran serpe á Illa Firme)
Pero na literatura vemos tamén moitos casos en que a muller ten o poder. Poder de encantar. O feitizo de amor non deixa de ser un encantamento. E os encantamentos na Idade Media corren a cargo das fadas: A Idade Media parece ser a Idade de Ouro para as fadas.
“Urganda a Descoñecida” de William Say, c. 1812. Antóllasenos un tanto arrepiante e porén, foi unha especie de fada madriña para Amadís, propiciou e asistiu á voda con Oriana. Retómaa con amor Cervantes. Quizais merecería unha versión máis amigable e fermosa.
“O conto di que a doncela que o raptara era unha fada. Nesa época chamaban fadas a todas as mulleres que sabían de encantamentos e había máis en Bretaña que en calquera outra terra. Coñecían a virtude das verbas, das pedras e das herbas grazas ás que se mantiñan xoves, fermosas e ricas tanto como querían” (Lancelot du Lac, 1215, tradución ao galego nosa).
“Morgan le Fay" (a Fada Morgana) de Frederick
Sandys, 1864
As fadas son magas ou feiticeiras. Teñen correlato masculino. Hai famosísimos magos ou meigos. Merlín é o personaxe feérico ou feiticeiro por antonomasia. Pode encantar e desencantar. Na obra cervantina, por exemplo, encárgase de desencantar a Dulcinea.
En Shakespeare hai meigas que non teñen nome, coma as de Macbeth, aínda que tamén concorre -brevemente- Hécate, pero hai meigos ilustres, de nome coñecido para os lectores do dramaturgo británico, como Próspero.
Dosso Dossi, “Melisa”, principios do XVI. Cadro que custodia a Galería
Borghese, Roma. Melisa é unha fada boa. Da mente creadora de Ariosto.
A gran arturista catalana Victoria Cirlot, e con ela moitos outros arturistas, relémbranos que as raíces da materia artúrica e dos seus personaxes feéricos ou máxicos afonda as raíces na mitoloxía celta. Cirlot debuxa a correspondencia prototípica entre a Morgana artúrica e a Mórrigan celta.
“Alcina recibe a Ruggero” de Niccolò dell’Abbate (1549), cadro que se
conserva na Pinacoteca Nacional de Boloña
Alcina pasou á historia da ópera. Unha das grandes personaxes da épica de Ariosto.
Á parte da marabillosa literatura artúrica en lingua romance, coas súas formas corteses, na Idade Media circulan tamén versións en latín (como as que recolle Gervasio de Tilbury) que evidencian un continuo fluír de relatos, costumes e tradicións de maxia que se transmiten oralmente. E sempre que se trata de maxia, especialmente de seres máxicos femininos, sempre hai que xogar coa dualidade. Insiste moito niso Cirlot nunha magnífica conferencia que impartiu no 2016 na Fundación J. March. Poñamos por caso a dama do lago: ten un aspecto maternal, é unha boa educadora de Lancelot, pero tamén o arrastra ao mundo subterráneo e nalgunhas miniaturas medievais aparece co dragón, símbolo do “raro” ou perigoso dese mundo feérico. A nai de Iseu elabora un filtro de amor máxico para o ben da filla pero acaba provocando a morte. Celestina é sabia, é un ser que domina o coñecemento das plantas pero o seu servizo causa a ruína das dúas familias. Melusina é unha boa nai, porta riqueza aos Lusignan pero oculta unha rareza na súa forma (a cola de peixe) que provocará a ruptura do equilibrio, do pacto co esposo.
“Iseu coa apócema de amor”, do prerrafaelista británico Frederick Sandys
(1870).
Pregúntase Cirlot se a “demonización” das fadas, meigas e demais seres máxicos é só produto da cristianización. Na súa propia resposta, relémbranos que a polaridade é inherente ao símbolo: a fada, o ser máxico, combina o marabilloso e o espantoso, a beleza e o horror. André Bretón, que experimentou a sedución das fadas, traza a síntese. El fala do “punto sublime”, onde os contrarios deixan de selo. Talvez ese punto sublime o atopamos no caso de Merlin e Viviana. Merlin comunica libremente o seu saber a Viviana. Fica preso mais esa foi a súa vontade. En Rosalía, no poema desencadeante destas páxinas, dáse esa condición: anque me deras martirio, / por vir de ti, queridiña, / como un año recibírao. Velaí o tedes. O punto sublime. O libre albedrío para amar.
“Vella Celestina” de Fernando Alberti i Barceló en 1908. Está no Museo do Prado.
[1] As follas de orquídeas esmagadas ou as raíces de “col de meniño” remolladas en leite fresco de cabra producían unha excitación intensa. Venenum Amatorium: Así se chamaba xenericamente a "apócema de amor" que soía incluir cantáridas (escaravellos triturados como a mosca española). Aínda que funcionaban como afrodisíaco por irritación, eran extremadamente perigosas e podían causar a morte. Etc. Caso notorio foi o do poeta Lucrecio, quen disque se suicidou tras a loucura que lle provocou a esposa cun filtro de amor.
Ningún comentario:
Publicar un comentario