GALICIA INMORRENTE.
DADILA: UN CURIOSO NOME ATÍPICO.
.jpg) |
(Igrexa de san Bernabé, Valencia do Sil. No cemiterio que a rodea xacen os restos da única Dadila que coñecemos. Que a terra lles sexa leve aos nosos defuntiños. As fotos foron feitas por Manuel Trincado, a quen lle agradecemos a xentileza)
|
Máis dunha vez téñolles dito aos meus alumnos que Galicia é
unha fonte de tesouros. Pasan os anos, mudan os tempos e os costumes mais esa segue
sendo para nós unha verdade case que incuestionable. Este día, falando coa miña
nai, cunha idade próxima aos noventa anos, dicíame -estaba relembrando a
mocidade en Valencia do Sil, Valdeorras- que baixaba a bañarse coas fillas da
Dadila, que eran do seu tempo. Eu interrompina e díxenlle: -Dadila? Sería
Dalila… -Non tal. Dadila. Eu insitín, ela tamén e con iso decidín pedir
axuda ao meu curmán Manuel. Rogueille que fose buscar no cemiterio de Valencia
e alí estaba. Mandoume a foto. Dadila. Tal cal.
Esta Dadila é algo parente de nós, curmá da miña avoa Rosario
nun grao afastado. Naceu na primeira década do século XX e non lle puxo o seu nome
a ningunha das seis fillas que tivo.
Desde o primeiro momento o nome pareceunos xermánico. E tras
un certo estudo da cuestión, niso nos reafirmamos. A primeira mención na
historia, no que nós sabemos, é a do bispo de Alcalá de Henares, Dadila, quen
participou nos Concilios de Toledo VIII, IX e X, os tres no século VII baixo o
reinado de Recesvinto (é citado por exemplo por Ambrosio de Morales e mais por
Vicente de la Fuente no libro Historia eclesiástica de España, II de V.
de la Fuente, 1855 – 1875). Se ben na páxina da Complupedia só amentan o
oitavo concilio (https://complupedia.fandom.com/es/wiki/Dadila).
Nada puidemos averiguar da vida e milagres deste primeiro Dadila hispano-visigodo.
Si que sabemos que o seu nome aparece grafado con variantes: Davila Dadila ó
Dalila, que así aparece en varios escritos, suscribió el VIIL, ix. y x., en el
que se instituyó la fiesta de Nuestra Señora de la O (p. 11, La
Magistral de Alcalá y la Diócesis de Madrid, de Esteban Azaña y Catarineu,
Alcalá de Henares, 1885 (dispoñible en: https://bibliotecavirtualmadrid.comunidad.madrid/bvmadrid_publicacion/es/catalogo_imagenes/grupo.do?path=1035211).
 |
(Concilio Toledano. Códice Albeldense, biblioteca do mosteiro de El Escorial)
|
Unha das máis cedas documentacións en latín do nome na
península témola en Cataluña. Aparece nun listado de antropónimos, case todos
xermanos: Aldomarus, Desiderius, Trasoarius, Ermellus, Leuntianus,
Ildeveigius, Rodesindus, Dagobertus, Dadila, Alogamius, Avefredus, Alderamnus, Ennecho,
Ravellis, Trasericus, Waldo, Iudila (ano 843, documento da Cataluña carolinxio,
condado do Rosselló, en: https://gmlc.imf.csic.es/glossarium/codolcat/).
Pouco tempo despois, ano 879, xa o temos documentado en Galicia, no Tombo de
Celanova: Ansemundus clericus ts. Dadila
clericus ts. Astriverga ts. (un crego que figura, rodeado doutros de nome
xermánico, coma testemuña).
Da doce Francia procede outra documentación de principios do s.
IX:
Au point qu’au
commencement du IXme siècle, c’est-à-dire vers lían 800, le
territoire d’Anduze, qu’on appelait Andusenq, était partagé entre trois
seigneurs ou seigneuries, dont l’un était Dadila, seigneur et duc de Septimanie,
auquel l’empereur Charlemagne fit plusieurs dons de terres et de droits
seigneuriaux, Auscinde, abbesse d’un couvent considérable de filles à Anduze,
et Aldebrande, seigneur d’une partie du territoire de cette ville. On voit par
le testament de Dadila que ce seigneur possédait des terres immenses dans le
territoire de Nimes, d’Uzès, de Maguelonne, d’Anduze, de St-Jean de
Gardonenque, etc. On y lit que Charlemagne l’avait beaucoup favorisé et qu’il
laissa des terres considérables à deux de ses filles, dont l’une s’appelait
Paulette et l’autre Dodane (Dodana et Paulita), entre autres un bien
considérable appelé Marional, situé dans la vallée de Gardonenque, locus
Marionallus quod in valle Gardionenqua. Ce Dadila se disait fils de Grégoire;
il laissa une veuve nommée Ermengarde. (Jean -Jacques Paulet, Histoire de la
ville d’Anduze, 1847, dispoñible en: https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k65040227/f48.image.r=dADILA?rk=150215;2).
Este Dadila
é un franco da corte de Carlomagno, un duque casado con Ermengarde, fillo de
Gregorio e pai de Dodana e Pauliña, e con moitas posesións no territorio de
Anduze (actualmente municipio francés do departamento de Gard, na rexión Languedoc-Roussillon).
 |
(Coronación de Carlomagno no Nadal do 800. Eses que o acompañan ben poderían ser os seus pares e/ou duques, coma Dadila, duque da Septimania)
|
Agora
ben, tanto en Francia, como na península, Dadila era na Idade Media nome
masculino. Non fomos capaces de documentar ningún Dadila referido a unha
muller. Sabemos que na antroponimia xermánica o sufixo -ila, de valor
afectivo ou hipocorístico, aparece maiormente nos nomes de home, pero non faltan
casos en que tamén está presente en nomes femininos. Imos ver o listado de
nomes en -ila que se documentan no CODOLGA:
NOMES XERMÁNICOS
EN -ILA no COD. A carón de cada nome vai o número de
concorrencias, as veces que aparece documentado o nome, e a primeira datación.
O número de concorrencias permítenos detectar se temos un nome frecuente, por
exemplo Iquila -50 veces- ou unha
variante inusual -Ickila, solo 1 vez-, talvez unha mala lectura ou
transcrición. O interrogante que levan algúns nomes indica que non temos
absoluta certeza de que se trate dun xermanismo.
Acila (X, 3) // Adila (IX, 7) // Adtila X, 5/Atila 14, IX/Attila
19, X // Afila 1, X //
Agila
16, IX // Aila 6, X (posible variante de Agila) // Amila? 1, VI /Anila
3, VI //
Andila
3, X // Ansila 7, IX // Aoila 1, X // Aquila 5, X (talvez variante
de Agila) //
Audila
4, IX // Aufila 2, IX // Aurifila? 2, X (f) // Begila 3, X / Beila 3, IX /
Uegila 23, X / Ueila 4, X / Uigila 18, IX / Veila 29, IX (Boullón 99, 449 dáo coma variante de Vigila)/
Vigila 18,IX // Berila 20, X / Verila 2, X // Brandila 40,
IX // Brindila 1, XI // Ciandila 2, IX // Cintila 3, IX/ Chintila
1, IX/ Kintila 40, IX // Cisila 2, X / Cissila 12, IX / Cisxila 1, X / Cixila
46, VIII / Zissila 3, X / Zixila 1, X // Crizila 6, X // Dadila 6, IX (en ego Dadila una cum filiis meis [2ª
concorrencia do Tombo de Celanova] podía pensarse nunha concordancia en
feminino, una, pero vemos noutros casos un uso adverbial, ‘conxuntamente
con’, e con iso concluímos que probablemente aí Dadila sexa un home) // Dalnila
1, XI // Danila 8, IX // Ducila 2, X // Edila 1, X // Effila
2, X) (talvez variante de Afila) // Egila 70, VIII /Eigila 3, X / Eixila
3, XI // Hiquila 2, X / Hyquila 1, X / Ickila 1, IX / Ikila 31, IX / Iquila
50, IX / Ykila 1, XI / Yquila 5, X // Eila 3, X (posible variante de
Egila) // Emila 33, VIII // Ensila 4, IX / Eusila 1, X //
Erizila 2, X // Ermila 3, X
// Fagila 1, X // Faruila 6, 10 /
Farvila 6,10 / Frauila 6, X / Fravila 3, X ( é un nome feminino: pro
anima de mea muliere Faruila etc.) // Fastjla 2, IX // Fauila 2, X /
Favila 10, IX / Faffila 4, X / Fafila 243, IX // Fixila 1, X // Fradila
2, IX // Flamila 1, X / Framila 21, IX / Framjla 1, IX // Frakila 1, X / Frankila 19, IX / Franquila
19, X // Freila 1, XII (talvez mala lectura ou simple variante de Froila)
// Frogila 2, X // Floila 13, X/ Froila 1866, VIII // Frolila
3, X // Fronila 2, XII. É nome feminino: mater mea comitissa domina Fronila) //
Frumila 1, X // Gladila 9,
IX // Gandila 3, X / Guandila 26, X / Gvandila 1, XI // Gaudila 22, X // Geodila 1, X (Bullón 99, 236, dáo coma variante de Gaudila)
// Godila 1, XI / Gotila 1, XI // Gondila 2, XI // Goila 4, XI //
Gradila 2, X // Gualatrila 1, XI.
É nome feminino: CUM UXORE SUA
GUALATRILA // Guandila 27, X // Guardila 1,XI // Gudila 9, IX // Guila 3, XI (non está claro
que teñamos un diminutivo; en calquera caso é nome de home e de muller) // Guintila
1, XI / Kintila 40, IX / Quinetila 1, X/ Quintila 98, IX // Guistila
2 (s/d) // Gundila 11, IX (é nome de muller: coniugea mea
Gundila) // Idila 9, X // Ieroila 2, XI // Inquila 1, X // Itila 32, IX / Jtila 1, XI
/Ytila 2, 10 // Izila 7, XI // Iudila 13, X / Judila 1, X // Iustila 2,
XII // Kecila 2, XI // Kinquila 5, X // Liubila 11, X / Liuuila
3, X / Liuvila 7, X / Ljubila 1, IX / Lovila 1, XI/ Lubila 12, X /
Luuila 2, X / Luvila 2, X // Lila? 8, X (é nome feminino: uxor
mea Lila. Boullón 1999, 286, admite un posible hipocorístico e orixe
xermana para Lila) // Manila 23, X / Mannila 2, XI // Mansila 2,
XI // Martila 1, X // Merila 11, IX /
Mirila 4, X // Mudila 11, X /
Mundila 1 (s/d) // Naustila 1, X // Nunila 5, IX / Nunnila 2, IX
// Opila 7, IX / Ofila 4, X // Oila 6, X // Oueila 2, XI
// Pladila 1, IX // Quadila 3, XI / Quandila 12, X // Quitila
2, X // Racila 1, XI / Raquila 1, XI // Ranquila 1, X // Riquila
44, IX / Rikila 9, X / Rizila 7, X // Rivila? 1, XI (moi dubidoso, nin
figura en Boullón nin documentamos máis esta forma; pode ser un topónimo, unha
variante de Ribela) // Rudila 4, X // Sacila 1, XIII // Sanila
1, XI // Scarcila 7, X // Sabila 2, X / Sebila 1, X // Seila
1, XI // Sicila 6, IX (metátese
de Cissila?) // Sigila 5, XI // Sinila 2, XI. Nome feminino: fuit de Petro Petriz \et de uxore sua Sinila //
Sentila 1,X /Sindila 19, IX / Sintila 4, X // Suandila 1, XI //
Sugila 1, X // Suila 2, IX //
Sumila 1, IX / Sumnila 1, IX / Sunila 45, IX / Sunnila 2, VIII // Tafila
1, X // Tanquila 1, X // Teadila 2, XI // Teodila 32,
IX / Theodila 6, X / Teudila 28, X / Tedila
1, XI // Tegila 2, X // Titila 1, X // Totila 1, X // Uandila 7,
X/ Vandila 6, X // Ueitila 2, X // Uindila 2, X / Uintila 1, X //
Vidila 1, X / Vudila 1, X // Uistila
4, XII / Uistrila 4, X / Visterila 2, X / Vistila 1, XII / Vistrila 2, X
// Valdila 1, X / Vardila 2, X // Verila 2, X // Vertila
2, X.
Vemos, así pois, que, aínda que en
número moi reducido -media ducia de casos- hai nomes femininos de orixe
xermánica co sufixo -ila, de uso predominante para o masculino. O xermanista
Piel fala do sufixo átono -ila e di que o feminino correpondente é -ilo.
Dá tamén un listado rico de nomes masculinos en -ila, algúns dos cales
non figuran no COD, coma: Aldila, Cistila, Ennila, Fandila, Gudila, Gumila,
Gulfila e Mantila. Piel integra Dadila nese listado. Coma nome masculino,
insistimos. E porén, a día de hoxe (enténdase, no século XX) na terra da nosa
nai temos localizado un Odilo, nome de home e a Dadila que motiva
este escrito, de muller. Só sabemos dunha persoa chamada Odilo, natural de
Viloira e que viñera casar a Valencia. É un nome claramente xermano, formado
sobre a raíz do teónimo Odín, supoñemos. No COD rexistramos un Iohannes
Petri Oydilo nun documento de Oseira do s. XIII. Non coñecemos nin
documentamos outro nome Dadila en Galicia referido a unha muller. Xa vimos que
na Idade Media hai outros casos de sufixo -ila en antropónimos xermanos femininos
(Farvila, Sinila etc.), é dicir, que teoricamente nada nos impide
pensar que tamén Dadila coma nome feminino pode vir de vello. A outra opción
para explicar esta asignación dun nome masculino a unha muller sería a
seguinte: co paso do tempo e perdida a conciencia da orixe xermana do nome,
tómase a terminación en -a como tipicamente feminina e con iso, pasa a
interpretarse Dadila, coma Camila, Dalila, Drusila etc., coma un nome de
muller.
A ETIMOLOXÍA
A etimoloxía non está nada clara. Na páxina Behind the Name (https://www.behindthename.com/name/dadila/submitted), de
libre acceso en Internet, aparece Dadila como nome feminino uzbeko e din
que deriva de dadil ‘afouto, audaz’. Inicialmente un tende a pensar que
non ten nada que ver unha lingua altaica, como é o uzbeko, coas linguas
xermanas pero se se pensa mellor, acábase por concluír cun quen sabe,
porque os indoeuropeos sabémolos asentados en Asia: non só o persa é unha
lingua indoeuropea, tamén o era o tocario, nas dúas modalidades, tocario A e
tocario B, xa desaparecido pero que no seu día se espallara por Asia Central,
de onde se deduce a imposibilidade de negar radicalmente contactos entre os
indoeuropeos con outras xentes de Asia central coma os uzbekos. Todo isto é moi
vago e moi xeral e eses contactos ocorrerían -se é que ocorreron- en tempos moi
pretéritos, pero tamén hai que ter
presente que os nomes de persoa son coma os nomes da terra, dos ríos e dos
montes… Consérvanse por milleiros de anos.
A principios do século XX un
lingüista francés, Pajot, elucubrou sobre
o étimo de Dadila, forma que el consideraba “latinizada” sobre a
variante xermana, Dadenried ou Dattenried:
(Fragmento do artigo amentado de Pajot)
 |
(Foto, tirada de Internet, da actual vila de Anduze, en Francia)
|
Para Pajot está claro que a clave
etimolóxica nola ten que dar o alemán (identifica ben o nome nas distintas
variantes coma un xermanismo). Segue o autor achegando datos sobre estes
topónimos franceses antigos (Delle, Dattenried, Datira, o
adxectivo dadariense, documentados xa en 728…).
De
todo o que di neste artigo Pajot quedamos cun par de cousas: 1, a etimoloxía hai
que buscala nunha lingua xermana. 2, postula para explica o étimo unha base
antroponímica do tipo Dado, cuxo significado ignora. 3, a raíz Dad-
conmuta coa raíz Dat-. 4. Parece ignorar o valor hipocorístico do sufixo
-ila.
O
concepto de nome hipocorístico (nome familiar, cariñoso) parécenos clave para
entender a formación de Dadila, incluída a raíz. Nomes como Dada,
Dado, Dadeo, Dadinus, Dadaz (apelido) rexístranse
no CODOLGA. Piel & Kremer (1976), cando estudan a matriz de raíces
antroponímicas Dad-/Dod-/Tat- din nicht gedeutet ‘non interpretadas’,
pero cando analizan Dod-/Dud-/Dad- (páx. 110) din que esta “cepa” (ou conxunto
de raíces emparentadas) aparece principalmente en nomes de mascotas, case
exclusivamente en gatos, para logo engadir que aínda está pendente unha
interpretación satisfactoria. É innegable que hai combinacións fonéticas que
resultan, en cada dominio lingüístico, especialmente amorosas: o noso Men-/min-
que en galego e portugués vale para as criaturas humanas, vale no idioma en
adstrato, o castelán, para os gatos (minino). En inglés actual dady é
voz hipocorística para o pai. Poderiamos interpretar Dada medieval como
nome hipocorístico apropiado para un pai? Uendimus uobis, de ratione de
pater nostro Dada (doc. De Celanova do s. X, COD). Será a raíz de Dadila unha
raíz de orixe hipocorística? Actualmente, sobre todo, entre actores (Dick
Bogarde, Liz Taylor, Tom Cruise etc.), é sumamente común chamarse co hipocorístico,
sexa pola forza que tivo o personaxe histórico que primeiro o usou (como Sisi
emperatriz, antes ca en Sissy Spacek), ben sexa pola pura eufonía. Sabemos de
Dolores que prefiren Lola nos seus documentos oficiais, de persoas que optaron no
DNI por Chelo e non por Consolación etc.
REFERENCIAS
BIBLIOGRÁFICAS:
Boullón
Agrelo, Ana Isabel (1999): Antroponimia medieval galega (ss. VIII-XII).
Tübingen: Max Niemeyer Veralg.
Pajot, F.
(1908): “Notes étymologiques et historiques sur quelques noms de lieux habités
du Territoire de Belfort, Auxelles, Brace, Cravanche, Delle, etc.”, Bulletin
de la Société belfortaine d'émulation N27, pp. 129-142.
Piel, Joseph-Maria
(1989): “Antroponimia Germânica da Península Ibérica” (1960), en: Estudos
de Lingüística Histórica Galego-Portuguesa. Imprensa Nacional-Casa da Moeda,
pp. 129-147.
Piel, Joseph
M.; Kremer, Dieter (1976): Hispano-gotisches Namenbuch: d.
Niederschlag d. Westgot. in d. alten u. heutigen Personen- u. Ortsnamen d.
Iber. Halbinsel. Universitätsverlag, Heidelberg.
.png)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.png)
