GALICIA INMORRENTE

 

GALICIA INMORREDOIRA

O MANDIL DA MOURA I

 

(Gravado do s. XIX, da autoría de Corsi. Aparecen as tres matres xermanas,  as Mariae. A da esquerda é a que mellor dá idea de que a deusa usa o mandil para resgardar ofrendas ou o que for que fosen).

 

Este día, falando con Ana Romero, de quen un sempre aprende algo interesante, comentáballe eu que entre a miña irmá e mais eu estamos facendo un pequeno artigo sobre folclore e etnografía do Castro de Montesclaros e preguntaba Ana se había novidades. Díxenlle que non eran novidades absolutas, variantes interesantes si… E engadín que había un relato longo sobre as parteiras das mouras e chamoulle moito a atención. Comentei que era francamente atractivo ese tema (en Irlanda son as parteiras das fadas… creo que terei que subir algo ao blog sobre este punto) e daquela Ana dixo meditativa: nunca tal oín… teño escoitado falar, iso si, de mouras que levan no mandil laxes de dolmens… E aí fun eu a abraiada. No mandil? Ca! Eu sei de mouras que transportan pedras enormes ao lombo ou enriba da cabeza ou incluso nunha man mentres que fían na roca ou dan de aleitar á criatura pero no mandil, nunca... E onde? E respondeu Ana: Pois sen ir máis lonxe, en Cerqueda.

 

(Pedra da Arca. Cerqueda, Malpica de Bergantiños)

 

Ah, miñas donas e meus señores! Outro tesouriño ao saco, ou á buchaca. Un mandil. Ou bandil. Igual debería ir o étimo ao b- de bandear[1]e abandoxar porque sempre, tradicionalmente, andan levando as mulleres cousas de aquí para acolá no mandil… Van á horta recoller fabas ou o que sexa? Levan para a casa os froitos da terra no mandil… A nosa nai, valdeorresa,  sempre que relembra a avoa con quen se criou, a miña bisavoa Clarisa, de cada tres veces, dúas serven para recordar esta conversa: Agüelica, que leva no mandil? [ía tapado] –Nada, filla, nada, herbas para os coellos… E a nosa nai explica unha e outra vez: Era tan boa tan boa que axudaba con uvas e castañas e comida aos da casa de X, eran moitos fillos e a paga do marido non chegaba para saciar a fame de todos, e tapaba co mandil porque non quería que se soubese. Unha actitude moi evanxélica, xa sabedes “que non saiba a man esquerda o que fai  a man dereita”[2]. É inevitable relembrar tamén aquelas lendas piadosas que liamos na nosa infancia na escola, por exemplo a de Santa Casilda[3] que levaba pan para os tristes cativos en dura prisión e cando era interceptada polo cruel e pagán pai cun áspero que levas aí, no mandil?, respondía abrendo os marabillosas pregas mandilianas: rosas que collín no xardín. E rosas era o que vía o pai, nunha transfiguración digna da santidade.

O caso é que nós nunca antes oiramos nada do mandil da moura galega. As nosas mouras levan as pedras dos dolmens ou simplemente penas extraoridanriamente grandes, senlleiras, ao carrelo, ás costas, ou na cabeza e esa fazaña pode ser compatible  co acto de fiar na roca e aleitar a filla ou o fillo. O significado destes atributos, destas capacidades magnificadas, queda para outro día.

Subliñemos hoxe que este dato da oralidade con que nos agasalla Ana Romero únenos, unha vez máis, á Europa atlántica e tamén centro-europea. Nun artigo básico da autoría de Fernando Alonso Romero[4], dísenos que en Bretaña hai numerosas lendas sobre dolmens que foron construídos por fadas que levaban as pedras no mandil e que tamén ían fiando (p. 13). O castro escocés de White Caterthun, en Menmuir, foi construído polas bruxas. Unha mañá unha bruxa levaba no seu mandil pedras para a muralla pero rompeulle o mandil e caeu unha grande pedra que na actualidade pode verse no exterior do lado norte da muralla do castro (p. 14)[5]. Nas lendas de Pomeramia hai xigantas que fixeron camiños e outeiros coa terra que levaban nos seus mandís. E nas do noroeste de Alemaña, xigantas que transportaban pedras no mandil (p. 17). No folclore irlandés a Vella[6] relaciónase principalmente coa península de Beare, no suroeste de Irlanda, aínda que por toda a illa hai lendas sobre dolmens e megalitos que construíu a Vella coas rochas que transportaba no seu mandil (p. 20).

 

(A Pereirosa, A Viseira pequena, A Coruña. Escribimos sobre esta pena na revista do Instituto, "Alén da Chuvia". Recollimos varias versións, nunha tróuxoa ao carrelo un heroe, noutras dúas a moura que viña fiando na roca)

 

Que a vella deusa Cailleach levaba mandil dan conta fontes moi antigas. Así,

O  Leabhar Mór Leacain, coñecido como «O libro de Lecan», manuscrito irlandés tardomedieval do s.  XIV recolle nun seu apartado (An Banshenchas)  breves historias de mulleres das lendas irlandesas e cita en varias ocasión a Cailleach, vestida  con indumentaria gris, un mandil e un chal sobre os ombreiros.

Non son as únicas deusas europeas con mandil. Do santuario do Palacio de Knossos, en Creta, proceden as Deusas das Serpes: na súa típica vestimenta da arte minoico-micena figuran os volantes e o mandil superposto. Os mandís de pel de cabra eran a vestimenta habitual das rapazas libias e Herodoto deixou dito: a vestimenta de Atenea e a égida foron tomadas polos gregos das mulleres libias[7]. Así que temos como moi probable que a éxida de pel de cabra de Atenea sexa en orixe un mandil.

 

(Atenea coa éxida protexéndolle o brazo. Posible derivación do mandil primitivo da divindade feminina)

 

Ata aquí chegamos por hoxe. Seguiremos outro día. Feliz aninovo!

 

---

[1] Non é así: o m- é etimolóxico. A voz é da familia de mantel.

[2] Mateo, 6:3.

[3] A Real Academia da Historia dedícalle unha páxina a Casilda de Toledo; ao primeiro di que todo o que a rodea é totalmente lexendario e que o único que se pode determinar é que viviu no s. XI, pero logo relata tintín por barín a lenda. Está moi ben, unha cousa non quita a outra, é tan fermosa… (https://historia-hispanica.rah.es/biografias/10589-santa-casilda).

[4] F. Alonso Romero (1998): “Las mouras constructoras de megalitos: Estudio comparativo del folklore gallego con el de otras comunidades europeas”. Anuario Brigantino nº 21, 11-28.

[5] Nestes versos o irlandés Jonathan Swift describe a mítica Cailleach, dando forma á paisaje escocesa  ao dejar caer pedras do seu mandil  para formar outeiros  como Carron-more e Carrion-beg, un motivo folclórico común que explica as características xeográficas como accións de poderosos seres antigos, en particular a Cailleach como deusa da creación: “And dropped a heap on Carron-more; /Then stepped one thousand yards to Loar, / And dropped another goodly heap; / And then with one prodigious leap, /Gained carrion-beg; and on its height / Displayed the wonders of her might.” “E deixou caer un montón sobre Carron-more; / Logo avanzou mil iardas ata Loar, / e deixou caer outro bo montón; / E entón, cun salto prodixioso, / alcanzou Carrion-beg; e desde esa altura / Mostrou as marabillas do seu poderío”.

[6] Da “Vella” falamos algo neste blog (“Visitando Monteagudo de Bergantiños”, venres, 26 de marzo de 2021. En Irlanda asóciase coa deuse Cailleach.

[7] https://juancarloslemusstave.wordpress.com/wp-content/uploads/2015/09/graves-robert-los-mitos-griegos-i.pdf

GALICIA INMORRENTE

 

GALICIA INMORRENTE

 

COLABORACIÓNS ESPECIAIS

 

A Virxe de Fátima e o Meniño Xesús en Pontevedra.

(Iconografía popular da aparición da Virxe de Fátima en Portugal)

 

1. Este 10 de decembro de 2015 cúmprense cen anos da aparición en Pontevedra, Galicia, da Virxe e o Meniño Xesús a Lucía, a única pegureira de Fátima supervivente das aparicións de 1917 en Cova de Iria. En 1925 Lucía tiña 18 anos, había mes e medio que estaba en Pontevedra como postulante das Doroteas, esperando ir ao noviciado a Tui, onde tomaría o hábito. Os dous cadros que coñezo desa aparición non reflicten a Lucía correctamente: píntana coma unha monxa de 40 anos, polo menos. Un anacronismo.

Este centenario é unha boa ocasión para dar a coñecer a presenza da Virxe e o Meniño Xesús en Pontevedra, presenza que pasou bastante desapercibida tanto en Galicia como en España. Comeza no lugar das aparicións un ano xubilar para o 2026, co lema “María conservaba todo isto no seu Corazón” (Lucas, 2, 51). Vén empalmar co de Roma da Redención, a piques de rematar e abre camiño ao Ano Santo de Santiago no 2027. Grandes oportunidades que marcan ritmo ás vidas.

 

(Lucía ante a imaxe da Virxe. Foto tirada de: 

Jesús R. Folgado García (2020), “La iconografía de los Corazones de Jesús y María”. En Estudios Marianos, 86, 1-25. Universidad Eclesiástica San Dámaso (Madrid). (Aquí alúdese só á aparición a Lucía da Virxe en Fátima, non se amenta Pontevedra)

2. Contexto da aparición de Pontevedra: está en relación coas de Fátima e coa misión que daquela a Virxe lle encomedarara a unha Lucía de dez anos naquel momento. Ao saberen que a Señora era do ceo, os tres pastorciños pedíronlle que os levase con Ela ao ceo. A Virxe aceptou levar aos curmáns pero tiña outro proxecto para Lucía, a quen lle dixo: Ti quedas aquí algún tempo máis (era 1917 e faleceu en 2005, o concepto do tempo para a Virxe é amplo), Xesús quere valerse de ti para darme a coñecer e a amar. Quere establecer no mundo a devoción ao meu Inmaculado Corazón. A quen a abrazar prométolle a salvación e serán queridas as súas almas por Deus coma flores postas por min para adornar o Seu trono (…). Lucía púxose triste por quedar soa, entón a Virxa consólaa: nunca te deixarei: o meu Inmaculado Corazón será o teu refuxio e o camiño que te levará a Deus. Este diálogo tivo lugar na aparición do 13 de xuño de 1917. Un mes máis tarde, na de xullo, a de maior contido, inclúe os tres segredos, a Virxe continúa co seu proxecto para implantar a devoción ao seu Corazón Inmaculado e dilles: Virei pedir a Consagración de Rusia ao meu Corazón Inmaculado e a Comuñón reparadora dos primeiros sábados [1].

(Os tres pegureiros de Fátima: Jacinta, Francisco e Lucía)

 

A Virxe cumpriu a súa palabra: foi ao encontro de Lucía, quen daquela vivía en Galicia, primeiro en Pontevedra en 1925, concretando a devoción aos primeiros sábados de mes, e despois en Tui en 1929, en onde xa vivía Lucía e foi entón cando lle pediu a Consagración de Rusia ao seu Corazón Inmaculado.

 

Os xesuítas levaron a América a devoción polo Sagrado Corazón, de Xesús e de María. Relembremos que a Santa Teresa tamén se lle aparecera o Meniño Xesús nas escaleiras do convento en Ávila. Imaxe tirada de:

 Antonio Díaz Gómez, “Un debate ilustrado sobre el corazón en el IV Concilio Provincial Mexicano, 1771”

 

3. Centrámonos agora no ocorrido en Pontevedra o 10 de decembro de 1925: Lucía estaba na súa pequena cela do convento das Doroteas cando se lle apareceu a Santísima Virxe e ao seu lado o Meniño Xesús, subido nunha nube de luz. A Santísima Virxe puxo a súa man no ombreiro de Lucía, mentres sostiña na outra o seu Corazón, rodeado de espiñas.

O primeiro en falar foi o Meniño Xesús (o promotor da mensaxe). Díxolle a Lucía: Ten compaixón do Corazón da túa Santísima Madre. Está cercado de espiñas que os homes ingratos lle cravan a cada intre e non hai ninguén que faga un acto de reparación para sacarllas.

Despois falou a Nosa Señora e repetiu case as mesmas palabras, pero ao final engadiu a súa mensaxe de salvación para todos os homes e mulleres: Mira, miña filla, o meu Corazón cercado de espiñas que os homes ingratos me cravan sen cesar con blasfemias e ingratitudes[2]. Ti, polo menos, procura consolarme e di que, a todos os que durante cinco meses, no primeiro sábado se confesen, reciban a Santa Comuñón, recen o Rosario e me fagan compañía durante 15 minutos meditando nos misterios do Rosario, co fin de desagraviarme, lles prometo asistilos na hora da morte coas grazas necesarias para a súa salvación.

Unha devoción con contido claro, con gran premio final: a salvación eterna. Pero pouco coñecida e talvez menos practicada, nalgúns casos para estrear, centrada na reparación e desagravio para unirse a Deus coa confesión e a Comuñón e centrarse no rezo e contemplación dos misterios do Rosario. A Virxe cumpre así o que anunciara oito anos antes en Fátima (13 de xuño de 1917).

4. Outros dous momentos do Meniño Xesús con Lucía en Pontevedra[3].

Conta Lucía: O día 15 de febreiro de 1926 estaba eu moi ocupada co meu oficio e case non me acordaba da aparición do día 10 de decembro anterior (…). Ía botar o lixo fóra do xardín, era alí onde algúns meses antes encontrara un meniño a quen lle preguntara se sabía o Ave María. Respondérame que si sabía. Eu mandeille que a dixese para oíla, como el non se animaba a facelo soíño, díxena con el tres veces e ao final das tres Avemarías pedinlle que as dixese el só, non foi capaz de dicir só o Ave María. Pregunteille se sabía cal era a igrexa de Santa María. Respondeume que si, entón díxenlle que fose alí todos os días e que dixese así: “oh, Miña Nai do ceo, dádeme o voso Meniño Xesús”. Ensineille iso e marchei.

(Santa María a Maior, xoia arquitectónica de Pontevedra)

 

O día 15 de febreiro de volvendo eu alí, como de costume, encontrei un neno que me pareceu ser o mesmo e pregunteille: “E ben, pedícheslle o Meniño Xesús á Nai do ceo?” O meniño vólvese a min e dime: “E ti, propagaches polo mundo o que a Nai de Deus che pediu?” E coa mesma transfórmase nun Meniño resplandecente, coñecendo eu daquela que era Xesús (p. 14).

Lucía faloulle entón das dificultades que partían do seu confesor e da súa superiora. O Meniño Xesús díxolle: “É verdade que a túa superiora soa non pode facer nada, pero coa miña graza todo o pode”.

Lucía aproveitou para preguntarlle se valía facer a confesión para os primeiros sábados nos oito días. “Si, aínda con máis tempo, con tal que me reciban en estado de graza e teñan intención de desagraviar o Inmaculado Corazón de María”. “Xesusiño, e os que se esquezan de formar esta intención?” “Poden facela na confesión seguinte”[4].

(Lucía durante a súa estadía en Tui)

 

Desde hai un tempo ampliouse o espazo da pequena cela de Lucía, no piso alto onde fora a aparición para darlle máis cabida aos peregrinos, na Casa da Virxe [5].

Neste tempo de Advento en que adoitamos pedir máis pola paz, unha petición sempre actual, agora que temos unha guerra en Europa, a situación dramática de Gaza e conflitos noutras moitas partes do mundo, agora en que o Papa acaba de facer un chamamento á paz na súa visita ao Líbano, arestora é un bo momento para pedirlle á Virxe, repetindo as verbas de protección que Ela lle prometeu a Lucía, que o teu Inmaculado Corazón sexa o meu refuxio e o camiño que me conduza a Deus.

                       

Beatriz Romero, doutora en Historia, catedrática xubilada do IES ‘Eusebio da Guarda’.

---

[1] Folleto El Mensaje de Fátima. Habla Lucia, 70ª edición, Madrid, Ediciones Sol de Fátima, 1997, pp. 12, 15 (www:soldefatima@auna.com).

[2] A primeira vez que escoitei isto sorprendeume que a Virxe puxese ao mesmo nivel blasfemias e ingratitudes; persoalmente parecíanme peor as blasfemias. Despois de recapacitar tiven que darlle a razón á Virxe. As blasfemias proceden de persoas arredadas que teñen unha problemática interior sen resolver e profiren exabruptos como desafogos contra a Virxe, quizais porque a súa Perfección supón unha labazada para a súa conduta. As ingratitudes son dos seres próximos, dos que se espera cariño e gratitude polas moitas dádivas que se lles dan continuamente. É a nosa propia experiencia: molesta menos unha impertinencia ou faena dunha persoa afastada ou allea, que a falta de detalles de persoas próximas, ás que un se entrega. Cómpre que repasemos como é o noso agradecemento.

[3] Foron narrados por Lucía. En Joaquín María Alonso, El Mensaje de Fátima en Pontevedra,  Madrid, ediciones sol de Fátima, 1975, pp 12, 13.

[4]  Memorias de Lucia la vidente de Fátima, apéndice primero, páx. 167 e ss. Ediciones Sol de Fátima, Madrid, 1988.

[5] Dirección: Santuario das Aparicións, Rúa Sor Lucia 3. 36002 Pontevedra, máis datos en Internet. Esta casa garda tamén outro tesouro: o altar sobre o cal tivo Lucía, en Tui, a visión da Santísima Trindade, no momento en que a Virxe lle pediu a Consagración de Rusia ao seu Corazón Inmaculado. Todo isto se pode visitar neste ano xubilar, ata decembro de 1926.