A CORUÑA

A CORUÑA.  O TEMA DAS AUGAS (II).

Volvemos ao tema das augas que abastecían á cidade en tempos pretéritos. Isabel Martínez Barbeito –arquiveira do Concello xa falecida, alma e conservadora do Instituto José Cornide de Estudos Coruñeses, alumna que fora do noso Instituto- publicou un artigo titulado: “Algo más sobre acueductos y el gran arquitecto Casas y Novoa”, en Notas de un archivo (2004). Na descrición da obra que  fai Francisco Monteagudo (ou Montaigú), enxeñeiro xefe, asistido polo enxeñeiro Diego Montojo, di que as augas que baixaban de san Pedro terían ao seu servizo un depósito xeral, unha construción de arcos que a conducirían ata “el arca de los Cristales”, continuando o seu camiño por el Arenal hasta Capuchinas.

 Volvemos topar coa arca “de los Cristales”. Xa vimos no mapa do outro día ese nome (Fuente Nueva de los Cristales).  Hai aquí un enigma para min: non acabo de ver claramente que fonte é nin onde estaba. Alucando aquí e acolá atopei nunha desas ilustradoras charlas de ‘Celtiberia’  que un tertuliano dá Cristales como sinónimo de Payomouro (ambos microtopónimos coruñeses doutrora; este internauta sitúao na actual rúa de Pérez Cepeda), pero non é de todo exacto, no mapa que adxunto vense como lugares próximos pero distintos:

(Planos históricos [1879-1900] tomados da páxina web de libre disposición do Concello da Coruña: á esquerda, nunha disposición irregular –inclúe o perímetro dunha fábrica de gaseosas o lugar de Paiomouro; debaixo, onde se ven as árbores da esqda, indica “Lugar de Santa Margarita; á dereita, o polígono irregular máis próximo ás árbores da dereita, reza “Lugar de Cristales”. Vese ben o trazado do acueduto).

O catedrático da USC, Alfredo Vigo Trasancos, no libro que citamos abaixo, reproduce un texto de 1748 (fala da necesidade de revisar todos los meses del año las arquetas y cañerías de las dos fuentes de San Andrés y de los Cristales) e explica que a dos Cristales quedaba fóra da liña defensiva (das murallas), muy cerca del campo llamado del Carballo. De novo xulgámolo impreciso, inda que –efectivamente- preto si que tiña que estar. Mirade de novo o mapa:

(Neste mapa –que xa reproducimos a semana pasada- lese á esquerda ben  Fuente nueva de los cristales; vese polo menos o trazado, o acueduto, mais non resolvemos onde está a fonte: por riba percibimos o alto de santa Margarida –macizo de árbores- e as hortas da Agra do Orzán; o rectángulo de árbores con disposición xeomética case no centro da imaxe ten que ser o chamado ‘Campo do Carballo’, que coincide en parte coa igrexa de sta. Lucía actual, en parte coa Praza de Lugo).

Agora ben: se observamos no mapa de Felipe Gianzo de 1819 a zona en cuestión, vemos que o acueduto se nutre da Fonte de santa Margarita:

(Fragmentos do mapa de Felipe Gianzo, 1819. A estrada ou camiño que corre en diagonal é o “Camiño de Bergantiños”, actual avda. Fisterra; cos nn. 53 vemos os muíños de vento-monte de sta. Margarita; co nº 43 a capela de sta. Margarita; e co nº 42, pegada á estrada, a Fonte de santa Margarita [a famosa fonte, con grandes escalóns que se conservan en fotos de principios de s. XX,  hoxe trasladada do outro lado da estrada  no interior do recinto do parque, da que aínda declamaba a miña avoa coruñesa, falecida con 95 anos no 2004, Miña santa Margarita/miña Margarita santa, /a auga da túa fonte/curou a miña garganta]. Rodean a fonte unhas hortas numeradas co 54, dun tal Mato, e vese por riba o acueduto, que vén nutrirse á fonte; a construción acarón desas hortas, baixando á esquina inferior dereita da imaxe, sen número, ten que ser o “Lugar de Cristales”; é posible pensar que “Fonte dos Cristales” e “Fonte de santa Margarida/Margarita” ou son a mesma fonte ou se confunden).

(Fragmento ampliado: se vos fixades ben, apreciaredes dúas cousas sobre o acueduto: que baixa ao areal para topar coas murallas; e veredes tamén como empalma un brazo de acueduto que vén, verosimilemente,  de Nelle, da fonte de Nelle, pretiño do ángulo inferior esquerda da imaxe; as fontes de Nelle e  de Vioño quedan para outro día).

A fonte dos Cristais e a de santa Margarita ou son a mesma ou estaban moi próximas. De nena,  cando subía desde o Instituto á casa dos meus avós, que vivían na Praza do Comercio recordo que ao chegar ás ruínas da Imprenta Roel (distante uns metros máis arriba, seguindo a liña da estrada, da recolocada igrexa de san Francisco), había un par de enormes eucaliptos e xusto aí había unha fonte-lavadoiro. Quen sabe se non sería a dos cristais...

Tocante á presenza de Casas Novoa entre nós, é interesante  o que di Isabel Martínez Barbeito: “O rango deste excepcional artista explica mal a súa intervención como construtor dun acueduto planeado por outro, que se ben require categoría técnica non precisa de dotes artísticas tan fóra do común. Quizais a causa se ache no feito de que por tales datas debería estar na Coruña dirixindo a obra do convento e igresa das MM. Capuchinas, que el ideou e executou” (tradución ao galego nosa).

Posiblemente ese é un factor pero hai outros: a obra non é tan desprezable, ao contrario, é unha obra moi grande, con tres puntos de onde toma a auga –A Fonte dos Frades, Nelle e un terceiro punto que talvez sexa a Fonte dos Cristais/Fonte de santa Margarita-;  vimos que non carece de monumentalidade e a cuestión económica vai parella,  fálase na documentación manexada pola ilustre arquiveira coruñesa dun orzamento que supera os 300.000 reais; e a iso sumémoslle un par de datos máis a ter en conta: para empezar digamos que Fernando de Casas e Novoa está na flor da vida –arredor dos corenta anos-, con enerxías como para acometer varias obras ao tempo; doutra banda, no ano 1923 moi posiblemente non ten a aureola de prestixio que o rodea hoxe en día, aínda tardará quince anos para chegar ao cume da súa traxectoria, a fachada do Obradoiro, e ata o de agora –as Capuchinas da Coruña- sempre traballaba con alguén, indicador de que debe compartir (gloria e pecunio). Incluso aquí na Coruña, na documentación que manexa Alfredo Vigo Trasancos (en La Coruña y el siglo de las luces. La construcción de una Ciudad de Comercio (1700-1808)) figura traballando no acueduto (ou na viaxe de Visma/de san Pedro) con outro mestre, Francisco Velasco (o doutor Vigo Trasancos achega un documento de 1730 que di literalmente: “En este Ayuntamiento se ha visto un memorial del Sr. Francisco Velasco y Fernando de Casas maestros a cuio cargo estuvo la grande obra de la fuente de los Cristales por que piden la satisfacción de 7142 reales y 10 maravedís de vellón, resto de la obra que hicieron y la ciudad acordó...” (negriña nosa).  Está claro que non pode permitirse o luxo de traballar en balde ou por motivos espirituais (cita neste sentido o señor Vigo a Domingo de Andrade, quen traballou no convento das capuchinas  uns 55 anos antes “por su devoción y sin interés ninguno”). Non, non é o caso do escultor Casas e Nóvoa, quen –á marxe das comúns motivacións- ten moitas bocas que alimentar: tivo cinco fillos e a algún sabemos que lle deu carreira (pasou á historia un licenciado en Dereito pola Universidade de Santiago).

A CORUÑA

A CORUÑA: A FONTE DOS FRADES.

 

 (Arriba: mapa de Montaigú, de 1723; na liña superior que discore en paralelo ao mar, ao "Orsán", lese: "Conducto de las Aguas de San Pedro que están haciendo para la ciudad", esas augas veñen desde a Fonte dos Frades; no mapa de abaixo, tamén do XVIII fálase da Nueva fuente de los cristales)

Hoxe quero presentarvos unha fonte que moitos de vós descoñeceredes totalmente. Eu mesma vivía na ignorancia dela ata que a miña irmá, arqueóloga, ma amosou a través das fotos que ela e o meu irmán político fixeran.  Unha auténtica sorpresa. Ten tes nomes, aínda que a “oficial”, a que Puri me presentou,  é A fonte dos frades. Foi un namoro a primeira vista. Nunca vos dixen que esta nosa terra está chea de tesouros? Seguro que si, adoito repetirme... Esta fonte é un deses tesouros. Sen dúbida ningunha. A fábrica é da primeira metade do XVIII (logo cumprirá 300 anos), o proxecto foi dun enxeñeiro con apelido foráneo, francés de orixe se non erro, Montaigú (do corpo de enxeñeiros militares; este en concreto, D. Francisco Montaigú, desenvolveu varios proxectos na Coruña –e tamén en Ferrol-, como ampliación de estruturas defensivas no perímetro do núcleo vello ou cidade alta, a ampliación do Hospital do Bo Suceso que rexían os irmáns de San Juan de Dios, etc.), e a fábrica é obra, en colaboración, do ilustre Casas e Novoa. Xa con estes méritos creo que chega para apreciar esta coruñesa fonte. Durante máis de 200 anos estivo operativa: recollía augas que logo, por medio da chamada Viaxe de Visma, por medio do acueduto de santa Margarita (agora chamado do Paseo das Pontes), conducía a auga á cidade, concretamente levábaa á Fonte de san Andrés.

A Fonte dos Frades ten unhas dimensións importantes, que non se aprecian facilmente, porque vai baixo terra:  ten 12,10 metros de lonxitude, 4,10 de anchura e 2,83 de altura, cunha forma de bóveda de canón. Esta magnífica obra do XVIII periga. Pola desidia das Instituións (ah, dor!, co orgullosos que estamos de ser desta cidade e desta autonomía) e pola desidia nosa (sabemos ben que a ignorancia non sempre exime de culpa). Que conste que hai asociacións de veciños que xa clamaron e supoño que seguirán clamando xustiza para esta xoia de fonte. Na prensa tamén vemos que hai publicadas cousas. Pois sigamos contribuíndo tamén nós, alumnos coruñeses que me ledes, seres na flor da vida, en proceso educativo aínda... 

 (A fonte, por fóra e por dentro: as fotos fixémolas onte, domingo: comesta pola vexetación e con pintadas inmisericordes; o interior do túnel está cheo de papeis e lixo)

Oístes falar do enfoque comunicativo? O enfoque é un elemento básico da Comunicación: traza rectas, perspectivas: liñas para chegar ao núcleo (o que se pretende que sexa a verdade temática: o tema por excelencia, trazado con ánimo de informar ben e verazmente). Nunha boa comunicación hai que escoller o mellor que se saiba e poida o enfoque. Se un é libre de falar é máis doado centrar o enfoque. Afortunadamente, aquí falamos en liberdade. E amor ao noso. Porque me temo que van da man: liberdade e amor polo outro, por comunicarlle ben ao outro. Aquí, na fonte, caben tres enfoques: un pragmático e utilitario (destruámola sen pena nin gloria e construamos casas que dan cartos), un segundo a medio camiño (conservómola pero como aí estorba, trasladémola a onde non amole) e un terceiro enfoque, o do progreso que toma como núcleo xerador de novos discursos a beleza entendida como Patrimonio artístico, monumental, histórico, orixe de nós.

Opto pola terceira vía. Creo que a miña irmá tamén. Díxome hai pouco: “Respecto á fonte, o mellor é deixala onde está porque ademais do elemento arquitectónico, forma parte dun conxunto mais amplo, de canles, acueductos, arquetas e fontes e porque ademais ten un manancial que é vital respectar. Será a nova urbanización, de facerse, a que terá que adaptarse á fonte. Ou iso sería a lóxica e o sentido común”.

 (Interior da fonte hai uns anos, con mellor aspecto; a fonte está moi preto das Casas dos Mariñeiros, e é un pecado non conservala ben).

Con respecto aos nomes, a xente tamén lle chama Fonte romana (polas grandes pedras de sillería, pola pura monumentalidade) e Fonte da Gramela (porque está aí, no lugar da Gramela). Sobre o topónimo Gramela (tamén hai rúa, rúa Gramela, en lembranza do lugar) leo en certos blogs publicados coas mellores intencións, que o nome orixinal tivo que ser Agramela. Discrepamos (Gramela documéntase en Portugal, é voz común en galego, xa hipotizarei outro día do étimo [hai dúas hipóteses básicas, ou relacionar co garamelo para cazar lobos ou raposos, ou irse á voz americana, arxentina, gramilla, que figura no DRAE], e figura xa así nun inventario de microtopónimos nun catastro de 1847, e na Gran Enciclopedia Galega figura outra Gramela ; iso sen contar con que Agramela carece de bases sólidas, dos derivados de ager, agri non hai ningún agram-, salvo en composición, Agromaior). A voz Viaxe  (citada na frase A viaxe de Visma) figura como ‘acueduto’ no DdD, Dicionario de Dicionarios  que dirixe o profesor-doutor Santamarina. Veremos como tratamos os coruñeses esta fonte no futuro próximo. Sabedes que procuro confiar sempre. Pero...

 (O acueduto de santa Margarita na Coruña, nutríase coa auga da Fonte dos Frades e mais coa da Fonte de Nelle)

(Outra foto, tomada coma a anterior da Internte, do que se conserva do acueduto de sta. Margarita)

[Máis datos en: http://vivirnacoruna.es/rua-real/cidade-de-auga-doce/;

 http://galego.laopinioncoruna.es/coruna/2011/05/05/concello-responsabiliza-patrimonio-proteccion-fuente-frailes/492612.html.

Sobre o porqué do nome dos frades, unha informante alude a que os xesuítas tiñan aí propiedades. Sabe Deus... En: https://es-la.facebook.com/Emalcsa/photos/a.347547035287476.74199.183247251717456/473550442687134/

Tamén din que aí se lavaban uns frades dun convento que había na Gramela. Deixémolo para os historiadores; polo que eu sei, non é necesario que houbese convento, abonda con que membros dunha das congregacións que houbo na Coruña tivesen aí algunha propiedade, granxa, leira, hortas..., e con iso xa se explicaría o microtopónimo]

A NOSA CASA

A NOSA CASA: O RELOXO.

A nosa casa ten faiado, un faiado de película, absolutamente. Eu cando era estudante nunca subín e nin tan sequera soñaba con que fose como é: digno de ser soñado por un neno ou por un escenógrafo. Un día destes dedicámoslle unha páxina ou dúas en exclusiva. O conto é que para ir ver a maquinaria do reloxo hai que pasar polo faiado, anicándose  un algo de cando en vez para non chocar coas trabes enormes e cacarañadas da couza.

 (Reloxo do Pazo de Capitanía, na Praza da Constitución; toca o himno nacional de España ás oito en punto da mañá)

Este noso reloxo foi xa citado no blog da biblioteca, nunha entrevista na que o avó dun alumno contaba que el nacera no reloxo do Instituto... Unha forma metafórica de dicir que a familia vivía no faiado, porque –efectivamente- in illo tempore, os conserxes tiñan vivenda no edificio das escolas e/ou institutos. O reloxo daba as horas en voz alta, unha nosa colega recorda que de nena vivían na praza de Pontevedra e as badaladas do reloxo do Instituto atroulaban a un... Agora non soan, pero o reloxo funciona.

 (Reloxo do edificio do vello Real Consulado do Mar da Coruña)

 

Todas as santas semanas do ano vén poñelo en hora un home nacido en Oleiros, o señor Antonio González Mallo, de familia de reloxeiros (polo sogro, de Ambroa, Tordoia). Leva 36 anos vindo á nosa casa, que se di logo... É reloxeiro municipal, quer dicir, que é o Concello coruñés o que lle paga. Achegámonos á esfera. Tocamos a pedra, quedan restos na man. Di Antonio: “É pedra chorona” (frase digna dun canteiro, eis os grandes canteiros de Galicia, da Terra de Montes, de Noia, de Canduas de Bergantiños, os que arrincaron con suor pedra de santa Margarida, de san Pedro de Visma...). Pregúntolle, que me explique o concepto. É doado: é areosa. “Había que restaurar a esfera, o contorno en xeral, pega moito o sol, estropea a esfera...”, engade, case filosofando ou case destilando escepticismo. Digo eu, “Este reloxo debe ser dos máis antigos de Coruña, será máis ou menos vello có do Obelisco?”. Responde el: “Ai, o do Obelisco debe ser máis antigo... –ton de respecto total-, ese leva catro transmisións para as catro esferas...”. Logo axiña averiguo que non, o Obelisco inaugúrase estando Picasso entre nós, en 1895, se non me falla a memoria. E o noso é tan vello coma a casa e imos facer agora 125 anos de historia. O reloxo do Instituto, se non marro, é o terceiro en antigüidade da cidade: o primeiro é o de Capitanía (canda o pazo da segunda metade do XVIII , pero, tamén é verdade que xa fallou, o actual é novo, o orixinal está no Museo do Exército aquí na Coruña, e que conste que é unha peza única); o segundo é o da Palloza, o da Fábrica de Tabacos (de 1804) pero creo que agora está parado, xa sabedes que están obrando porque a fábrica deixou de funcionar como tal e vanse reutilizar as dependencias, ben reformadas –como debería estar reformado o interior do noso Instituto- para seren usadas polos funcionarios de Xustiza. E o terceiro, mais coa vantaxe de ter un funcionamente ininterrompido, é o noso. Podedes miralo ben. Todo un símbolo do paso do tempo.

 (Reloxo da vella Fábrica de Tabacos, na Praza da Palloza)

 

Dinos tamén Antonio que son igualmente antigos os do Museo do Concello, o floral dos xardíns e o do “Museo de Panadeiras” (aquí xórdenos unha dúbida, porque este reloxo da rúa de Panadeiras, o que está –e en feliz funcionamento, incluso canta con voz pequena as horas- enriba do edificio de fins do XVIII do Real Consulado do Mar da Coruña, non logramos datalo, aínda que xa volo direi, porque me vai facer o favor de averigualo se pode unha ex profesora –e moi querida- do Instituto, Mª Josefa Sánchez Posse, estreitamente vinculada á Biblioteca do Consulado; sabemos, iso si, que é un engadido, non consta nos gravados antigos do edificio do Consulado).

 (As interioridades do noso vello reloxo, do Instituto na Praza de Pontevedra; a foto é xentileza de Olga Vázquez)

Non me digades que o tema dos reloxos non é precioso... Cando eu traballaba en Údine –Udín en friulano-, como lectora de español, e me interesaba pola vida e milagres da cidade que chegou a ser tan amada –foron tres anos felices da miña mocidade-, vin saber que alí estaba a sé dunha das fábricas de reloxos máis importantes de Italia. Daquela a miña mellor amiga era María, nacida e criada en Londres; pois ben, cando fun á súa casa por primeira vez, ao baixar do tren na Estación Victoria da vella Londinium, María chamou a miña atención sinalándome o grande reloxo redondo da estación, “Mira, que ves?”. E vin que debaixo da esfera estaba escrito UDINE.

 

(Reloxo do noso Instituto, nun gravado de principios de século XX, cando o edificio aínda estaba exento)

O reloxo do Instituto noso non sei dicirvos a ciencia certa onde se fabricou, pero D. Antonio, o reloxeiro, calcula que en Eibar: de alí viñan case todos os reloxos coma este, case todos “os reloxos de torre”, a casa máis coñecida de Eibar era “Viúva de Murúa”.

Rematamos coas palabras del: “A campá soaba pero está estropeada, polo menos hai 6 anos que non soa. A corda dura exactamente 8 días. Este é un reloxo clásico.  Manter estes reloxos está ben, despois de tantos anos...”

VISITANDO

VISITANDO ALMERÍA II

Toda paisaxe nos conmove, e máis aínda se cadra aquela que nos comunica saudade do ido.  A modernidade, o turismo e, sobre todo, os plásticos, mandaron ao esquecemento sistemas de cultivo doutrora. Adeus aos valados, ás norias e aos alxibes: na disxunctiva entre progreso ben entendido e progreso-apisoadora, loitamos por conservar certa memoria. E aínda que non sempre podemos tanto como quixeramos, sementamos... “Sementa, que algo queda” é un aforismo amado que me transmitiu Uxía.

Tamén desaparecen oficios. En Almería como en Galicia como en todas partes do Occidente civilizado. Os almerienses eran alcumados legañosos polo tradicional cultivo do esparto (pola poeira do esparto víñanlles enfermidades aos ollos e ao non teren medios para curarse nin ir ao médico, acababan con grandes males na visión). Contábanos Carlos Belmar a tradición da Virxe do Esparto, a de Atocha, segundo a cal os reis ían levarlle a ramiña do esparto, nunha especie de querer facer ver que tamén eran reis dos humildes (os campos de esparto chámanlles os almerienses atochares, en relación filolóxica cos nosos toxos –raíz fitónima; eu recordeilles a cantiga do milagre mariano da Virxe de Atocha versificada polo rei Afonso, a meniña que acompaña na sega os pais, mete na boca unha argana e morre asfixiada, entón suplican á Virxe –logo chamada de Atocha porque aí están, no antigo prado de Atocha, en Madrid- e esta sálvaa de contado, facendo que bote para fóra a espiga que se lle atragoara).

 (Noria: vimos algunha reconstruída, a da foto é en Guadalquilar; había outra preto de san José, en Boca del Fraile, refeita por un carpinteiro do lugar)

(Alxibe, hainos tres veces máis longos, non todos están igualmente conservados)

 (Cerámica tradicional de Níjar: rameada, chinesco de gota pequena e de manchas; vese tamén a alcuza para "pintar a perilla")

Van desaparecendo, digo, vellos oficios como os oleiros: en Níjar había unha rúa enteira, gremial, de oleiros... Atendeunos amablamente unha muller, con filla casada en Barcelona, que nos contaba que acababa de traspasar milagrosamente o negocio a un home novo, un estranxeiro, creo que alemán.

Segue funcionando bastante ben, en troques, o negocio das jarapas. Preto da igrexa, no alto de Níjar, compramos dúas, a rapaza nova que atendía amosounos orgullosa as fotos da familia real, había pouco que pasaran por alí e a raíña dona Letizia comprou unha para a habitación dunha filla, amosóunola rapidamente. Tamén nos amosou o tear onde as fan. A raíz da voz jarapa é a mesma da nosa farroupeira:  con varianza de xénero, equivale ao noso farrapo, co mesmo sufixo despectivo (presente tamén no cast. guiñapo, paralelo ao noso -oupa; a base farra, con permiso de Corominas, queda para outro día).  En castelán, harapo,  o efe inicial aspira e cae –desaparece- no norte pola acción do substrato vasco, pero no sur vedes que non sempre desaparece, mantense a aspiración velar forte, grafada co jota de jarapa.

E visitamos Los Millares, e quixemos visitar La cueva de los Letreros. O poboado dos Millares pertence ao Calcolíto (dentro do tradicionalmente chamado período neolítico), botemos a vista atrás, preto de 4000 anos antes de Xesucristo. Foi unha das citanias ou cidades máis grandes da Europa Occidental. Xunto co esteiro do río Teixo, as máis grandes concentracións humanas da península daquela. Coincide esa cultura, a dos Millares, co florecemento do noso megalitismo. O que máis chama a atención –o espazo todo é espectacular, espléndido de luz e calor, quizais sexa precisamente ese un dos factores que entran en xogo á hora de cuestionarnos a eticidade ou a pertinencia de arrincar dese chan nutricio e familiar os restos humanos que logo se expoñen no escaparate museístico, e digo isto case ao meu pesar, porque o Museo de Almería é unha beleza, e ten detrás un labor ben feito, un coidado exquisito, pero non podo por menos, meus amigos, de cuestionar ese tratamento dos restos humanos aínda que sexan do calcolítico, aínda que non teñan parentes próximos vivos, salvo nós mesmos,  que nos interrogamos sobre este criterio de ofrecer á vista eses ósos...-, son os campos de túmulos funerarios, hainos  ás mans cheas, había clases sociais ben diferenciadas, e había enterramentos colectivos, familiares ou tribais, de ata cen individuos.

 

 (Enterramentos en 'Los Millares'. Arriba, in situ; abaixo, no Museo de Almería, as portas cos círculos son de louxa, de pizarra, belísimas; fixádevos que hai ídolos, representacións posiblemente dos propios defuntos: hainos tamén nos nosos monumentos megalíticos, como Dombate)

Non puidemos atopar –tristemente hai que dicilo, tiven que oír varias veces a frase é que estamos en España...- un só libro sobre Los Millares, nin nas instalacións do propio xacemento, nin no Museo de Almería, nin na Alcazaba (a onde amablemente telefonaron desde o museo). Nada de nada: progresar tamén é arrequentar as estruturas do turismo cultural.

Remato coa cova dos letreros. Outro aviso para navegantes: levabamos un libro sobre Almería comprado un mes antes e datada a reedición no 2015. A información sobre horario de visitas estaba obsoleta totalmente. Así que chegamos conforme o libro ás doce en punto para recoller entrada á cova e todo o noso gozo nun pozo. O libro falaba de visitas diarias (que menos en agosto!) pero nada, eran tres días á semana e estabamos lonxe de san José, máis de 200 km. Ida e volta. Non volvimos. Nesa cova está o famoso gravado do bruxo (demonio para algúns autores, como Maringer, por ex.). Vedes na foto que ten unha especie de fouciño nunha man (pero se comparamos con outros debuxos de España debuxudos polo abade Breuil, podía pensarse nunha machada ritual) e na outra un corazón, o que fai pensar en sacrificios, talvez humanos (hai moita literatura sobre costumes funerarios prehistóricos, quero só lembrar aquí a Cueva de los Murciélagos, na veciña Granada, onde se encontrara o esqueleto dunha muller cun diadema de ouro na cabeza –sacerdotisa?, raíña?- e ao seu arredor, xacentes, doce esqueletos femininos en semicírculo sostendo nas mans cestas de fino esparto, sen dúbida de vellas ofrendas florais ou así).  

 

(O 'Bruxo', reprodución fiel no Museo de Almería; está na chamada cova dos Letreros, en Vélez Rubio). 

(Velaquí tendes o Cerro Maimón: aló arriba, tras a verxa, está o abrigo natural, a Cueva de los Letreros)