xoves, 16 de agosto de 2018

VISITANDO


VISITANDO DEZA

Paseo por Trasdeza

(Cada intervalo mide dez centímetros)
 
Como moitos de vós xa sabedes, boa parte do verán pasámolo en terras de Trasdeza. Gústanos dar paseos, e algúns poden ser interesantes, de certo proveito. Aí atrás, dando unha voltiña ao chou, atopamos esta xoia, este pequeno tesouro en pedra. É de propiedade particular: aseguráronnos que leva na casa de moi vello, e xa lle teñen ofrecido cartos para comprarllo mais néganse, é da casa. Un poderoso argumento. 

 (As mans, entrelazadas. Podería pensarse nunha figura feminina sedente?)

 

A nós pareceunos unha escultura castrexa, pero chi lo sa... A feitura é tosca, como podedes apreciar polas fotografías. 


Igualmente podería etiquetarse como medieval, supoñemos. Cando lle comentei á miña irmá, arqueóloga, se podería ser unha especie de guerreiro mostrouse moi escéptica: Normalmente na estatuaria de guerreiros castrexos as mans agarran un escudo. A comparanza con estatuas de guerreiro galaicos ou galaico-lusitanos, xa que logo, afórrovola. Iso si, quedamos para outro día e outra páxina emprazados a unha charla sobre eses guerreiros. Na exposición magnífica da que xa falamos neste blog que se desenvolveu en Ourense, denominada In tempore suevorum fixeime nun par de efixies-estatuas funerarias ou pseudo estelas funerarias que moito me recordaron á de Trasdeza que hoxe traemos a Cazatesouros. Seguide desfrutando do verán, con ou sen sol.

 (Estela funeraria -exposición "In tempore suevorum"- de Victorino, morto con cerca de vinte anos. "In pacem")

(Esta, tamén da exposición sobre a época dos suevos, foi a que máis se semella, ao noso entender á figura dezá. Non apuntamos datos, se non falla a nosa memoria, non os había... Si parece ser estela funeraria, pero...)

 (Detalle das mans, é a mesma figura sen datos. Todas as fotos foron feitas por Charo Soto)

xoves, 9 de agosto de 2018

TEMAS E MOTIVOS


MANUSCRITO AZERRATA CON MAPA





“A Nosa Terra era entón unha illa…”


O día sete de agosto chegou ás nosas mans un manuscrito azerrata con mapa. Eilo! Preséntovolo con moito pracer. É unha beleza de mapa, na miña humilde opinión… Á esquerda a illa chamada A Nosa Terra, á dereita o país de Tagen Ata, que linda cun territorio colonizador e con afán de ser imperio, denominado A Terra Ancha. No medio de Tagen Ata e A Terra Ancha, un cordel de serras, onde habita a aguia Cirus. O corazón de Tagen Ata está ocupado pola Grande Fraga, salferida de pequenos lagos que non se ven no mapa: aí, na fraga, habita o lobo Vela. Tampouco vemos no mapa as quince naves que sulcaron o brazo de mar que separa A Nosa Terra de Tagen Ata: nelas ía Dindadigoe (coa espada Derbfoll), rei da Nosa Terra, para esposar Isebelt, a irmá do rei Enmek Tofen, rei de Tagen Ata, quen logo cabalgará sobre Cirus para comandar o exército que vingará a ofensa feita na súa cara irmá, Isebelt.

Fría Hortensia diralle aos rapaces que veranean ese ano ricaz e inesquecible en Vilanova que en toda historia hai sempre un malvado: o noso mapa está cruzado por dous. O primeiro, malísimo e innecesariamente cruel é Kodraf, irmán de Isebelt, que aproveita a festa de vodas no pazo do irmán o rei, para visitar as cortes onde estaban os fermosísimos cabalos (criados en grea, veloces –eran os que atopou logo Roma e chamará Lampóns) traídos da Nosa Terra e vai cortándolles un por un os seus atributos nun arrepiante masacre que provoca que fuxan espavorecidos e morran logo sen remedio…

O segundo axente do mal é o propio pobo da Nosa Terra: esixirá e clamará por vinganza e deshonrará con viles traballos a propia raíña Isebelt (xa esposada con Dindadigoe e nai dun fillo herdeiro do trono, posiblemente ademais, un trono único: herdaría tanto A Nosa Terra como Tagen Ata). Dindadigoe, que queredes que vos diga, non debería oír as peticións inxustas do seu pobo. Tan desprezable é un rei que comete inxustizas co seu pobo como un pobo que obriga o seu rei a cometelas. Un esposo que converte a esposa en indigna é tocado por esa mesma indignidade. E viceversa, naturalmente. Pero así é a historia, así a narra Fría Hortensia.

Xosé Luís Mendez Ferrín, o autor de Fría Hortensia, constrúe un relato épico poderosísimo. Sen dúbida ningunha, un dos mellores escritos na nosa lingua. Domina por igual a mitoloxía celta que a mitoloxía e narratoloxía tradicional galaica. Celta é o pote de Gradel, celta a sucesión en cadea de animais-axudantes máxicos, celtas son as reminiscencias dunha deusa-amante dos cabalos-deusa egua, celto-irlandesa a fragmentación da illa en reinos. A muller de ferro frío con pano ao cachirulo na cabeza, posuidora da comunicación entre dous mundos, é galega. A aguia que conduce o home-rei ao seu destino (e fixádevos que en Xogo de Tronos tamén hai un animal que voa e conduce a muller-raíña ao seu…, pero Ferrín é anterior no tempo…) pertence á narratoloxía galaica: está en Brancaflor (a do cuspe máxico, a da variña de condón, que o ourensán coñece ben porque as mulleres da famila así llo contaron). A forza física de Isebelt, capaz de cargar ao carrelo os corpos sacrificados de ducias de animais que o pobo de A Nosa Terra haberá de comer, esa forza hercúlea feminina é a das mouras galegas que transportaron penas e rochas ao tempo que fiaban na roca e aleitaban o fillo…

Xosé Luís Méndez Ferrín cumpriu este sete de agosto oitenta prodixiosos anos. Publica Amor de Arhur no ano mil novecentos oitenta. En Retorno a Tagen Ata, vemos un só país (A Nosa Terra e Tagan Ata).

Parabéns, señor das nosas letras!

 (Foto tomada da prensa, en Internet. Vemos á dereita da fotografía a X. L. Méndez Ferrín, daquela Presidente da RAG. Desde o principio animounos a que celebrásemos o 120 aniversario da posta en marcha do 'Instituto da Guarda'. El mesmo impartiu naqueles actos no 'Paraninfo' -así chamaba el o salón de actos nobre- unha conferencia sobre a importancia dos centros públicos na Educación do país. Sentimos non ter a man unha foto mellor...)

xoves, 2 de agosto de 2018

COLABORACIÓNS ESPECIAIS


NOS ARREDORES DA ILLA DA CREBA

(A Illa da Creba, foto tomada de Internet)

Corría o ano 59 e eu insistíralle a meu pai que me levase ese día ao mar. Había tempo xa que outros rapaces da miña idade ían, e eu sería unha man máis para axudar ao sustento da familia. Os tempos  non eran doados para ninguén pero eran peores para os sinalados e nós aínda eramos as polas.
Saíramos ao solpor con boa raza coa intención de largar as pezas por Punta Batuda e así o fixemos; dixeran no muelle que por alí había xuras a moreas. A tarde estaba calma e as expectativas de facer unha boa marea eran grandes, por iso tiramos para a  Creba, a illa tiña sona de que nos arredores había abundantes bancos de peixe e semellaba que se tiñamos sorte coas betas , cargaríamos de fanecas.  Como aínda era tempo,  meu pai decidiu ir máis lonxe, cara a Atalaia. Eu calaba, admiraba a destreza que tiña: agora collía por aquí, logo turraba da relinga, sempre atento á vela, a man no temón… Ao pouco, empezou a levantarse  vento e a medida que sopraba máis, meu pai movíase dun lado a outro da dorna sen parar; a noite chegara e xa non se vía nada. Eu sabía que na noite todo ven ser igual, pero a noite no mar é a nada. De súpeto púxose a chover e o vento asubiaba como nunca o oíra, a noite tornouse fría,  e os salseiros mollábanme a cara a pesar de que levaba roupa de auga e  sueste. Xa estaba arrepentido de terlle pedido a meu pai que me levase con el. Díxenlle se era moi lonxe a onde nos dirixíamos e contestoume que onde houbera peixe. E, como se sabe onde o hai?  preguntei. Cando cheguemos ás marcas, contestou. Na miña mente empezaron a xuntarse preguntas e máis preguntas sobre a noite, os refachos de vento,  que cada vez eran máis fortes, as marcas, os peixes….e, por que se me ocorrería a min ir ao mar nunha noite coma esa?
 Eu non sei se polo medo, polo frío ou porque tampouco quería que el soubese que estaba arrepentido de ter ido, non era quen de pronunciar palabra e dicirlle que tirara cara ao porto, así que me abaixei e fun sentar nos paneis da dorna que, por outro lado xa estaban enchoupados da auga que entrara. Pedíalle a Deus e á Virxe do Carme que nos valese apreixando o escapulario que levaba desde neno ao pescozo.  Meu pai, pola contra, seguía ao seu e só lle oín dicir que desde Caveiro ata os  baixos da Atalaia, o mar é máis bravo e noites coma esa, tiña  pasado el moitas.
Non podo dicir como o fixo, pero a dorna virou e cando me decatei volvíamos estar pola Creba. Ao lonxe divisábase o faro, pasamos pola Miñateira e ao pouco estabamos atracando no muelle. Os mariñeiros viñan ver cantas patelas de xuras ou de fanecas traiamos, pero meu pai contoulles que deixara largadas as betas e as pezas na ría ata que amainara o nordés.
Cando iamos camiño da casa pregunteille se non tivera medo, ao que el me respondeu: viches  aqueles que vestían de azul no muelle?  Pois téñolle máis medo a eles ca ao mar.
Ao entrar pola porta,  miña nai apertoume e díxolle ao meu pai que viña sen color. El só dixo: coido que o rapaz quere ir ao Seminario.
Benigna Vidal Tomé (Profesora de Lingua e Literatura Galega)

O texto conta como un rapaz dunha vila mariñeira quere demostrarlle ao pai que é quen de ir ao mar como facían a maioría dos da súa idade, pero o seu proxenitor ve que aínda non está preparado ou non é quen de aturar ese mundo,  e moi acertadamente suxírelle á nai que será mellor que vaia estudar ao seminario.
Naquel tempo nunha vila mariñeira case que non había outro futuro para os rapaces que continuar o oficio dos pais, ir ao mar, oficio duro que na maioría dos casos só daba para o sustento da familia, e polo tanto o acceso aos estudos estaba vedado ou reservado aos fillos das familias con cartos. Que no relato se mencione a posibilidade de estudar nun seminario non era extraordinario e de feito sabemos que estes centros funcionaron en Galicia como internados e acolleron a gran cantidade de xoves que puideron estudar así o bacharelato.
O que é extraordinario é que os pais a pesar de precisar todas as mans dos fillos para saír adiante naqueles anos tan duros da posguerra se sacrificasen procurando un futuro mellor para eles.

 (Beni Vidal Tomé, fotografada por J. Carlos Rivas nunha festa de xubilación do Instituto no ano 2017)
::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

 

Notas sobra A illa da Creba:

. Lemos hai pouco nun libro ou revista que nos prestaron  (Estudios de Genealogía heráldica y nobiliaria de Galicia. Boletín nº 4) un artigo titulado “ Visita a la Isla de la Creba efectuada el 22 de noviembre de 1571” da autoría de Dr. Isidro M. de Malet i Andreu.  A información que nos fornece o devandito autor está tomada dos Libros de Fábriac dunha parroquia da que non se nos dá o nome. Nese documento fálase da ermida que había na illa e descríbese o que nela había: Visitó la hermita de la Creba, la cual allo que está en la isla de la Creba, en la mar, una legua de Noya  y otra legua de Muros (…), la qual dicha Hermita halló medianamente tratada y reparada con sala y ella y en ella un altar bien adornado, y en él una cruz fijada grande con dos ymagenes de bulto y en el cuerpo de la dicha ernita, dos altares cola(terales) sin adorno (…)/ Ytem allo que tiene la dicha ermyta una casa cerca de ella y grande, la qual está hundida que no tiene máis que las paredes y quatro arcotrabes de madera / Ytem tiene con junto a la dicha casa, una casilla en la qual vive el ermitaño
Fala logo de que a ermida ten herdades en certas freguesías sen concretar pero dise que rentan Y… cinco cargas de pan, renda que administra un tal Pedro Jiménez que está en Castilla e que polo que se deduce non coidaba moito a ermida.

O señor Isidro M. de Malet cita logo a Lino Pazos quen, nun seu libro fai referencia a Artaza Malvarez. Artaza recorda que xa Plinio describira en tempos o illote chamado Quiebra, a un par de leguas do Portus Artabrorum. É interesante saber que tamén Noia tivo o privilexio de ser considerada a cidade onde estaba o famoso Portus Artabrorum (xunto con Ferrol, Pontedeume a A Coruña, no que nós sabemos). En Noia ten unha servidora localizado un apelido (a nosa avoa coruñesa, de segundo apelido Allut, sempre nos dixo aos netos que ese apelido, de orixe francesa, viña de Noia…). Tamén en Noia, ou moi preto, caía a cidade prerromana de Ebora. Xa vedes que non é A Coruña a única cidade, nin moito menos, en ter varios nomes ao longo dos tempos.
Inda a principios de 1900, ao pasar os galeóns de pasaxe de Noia a Muros xunto á Creba, os patróns pedía unha esmola que distribuían a partes iguais para as Ánimas e para a Virxe do Carme. A día de hoxe, nin rastros da ermida, agora parece ser que a illa é propiedade privada, e que nela construíron un pazo moderno.
. Tamén lemos este día un dato curioso sobre a voz Creba. Copio: As Crebas, termo da Costa da Morte para se referir a restos de naufraxios ou cargas de barcos que o mal tempo guinda ó mar (…). En Paco Rivas: Entre o abalo e a zaranda, páx. 8. Quen sabe se terá que ver co nome na illa do relato de Beni Vidal…
. Hai máis datos e fotos da illa neste enderezo:
(Charo Soto)

 (Se non nos falla a memoria, neste libro foi onde lemos por primeira vez das lendas que envolven a historia da Illa da Creba. O autor é Fernando Alonso Romero, grande coñecedor das tradicións galaicas e atlánticas europeas)