xoves, 20 de setembro de 2018

BUSCANDO PALABRAS


BUSCANDO PALABRAS

De Cuba e a súa lingua e cultura, II

 (O saboroso arroz con congrí)

Hoxe, xoves de setembro e con sol aínda, seguiremos un anaco coa fraseoloxía cubana. Miña nai ten na súa casa dos Castros unha fermosa fotografía enmarcada dos seus pais aló, no Cocal. Se logro unha reprodución aceptable, igual me animo e amósovola con posterioridade. A avoa Rosario consideraba que Cuba era o paraíso: con este libro nas mans, recupero frases dos meus avós de toda a vida, como hai que ter gandinga ou zúmballe o mango! do avó, ou corre como un riguilete da miña avoa, que vexo agora como cubana e eu sempre crin que era valdeorresa. Agora teño dúbidas sobre a dirección, o sentido en que viaxaron certas frases… Diredes que as dúbidas son inevitables, que forman parte da nosa machadiana equipaxe, e dicides ben. Estou moi de acordo. Aí queda esa polo de agora.
De Cuba trouxo a avoa Rosario o arroz con congrí, negro e saboroso, ela botáballe algo de chourizo, non sei se estaría na receita primitiva pero a min encantábame. Contaba cousas das crenzas das mulleres afrocubanas, dicían que non se debía poñer nunca a cara ao luar porque saen manchas na pel. Tamén formaba parte do seu repertorio de lembranzas unha especie de hipérbole que a min de nena moito me seducía: tiñan os Arias moitos pavos ceibos polas terras da Maia… Ás veces cruzaban polas vías do ferrocarril, e os maquinistas, que xa os coñecían, chiflaban o chiflo ao velo e aminoraban… Aqueles pavos en grea atrancando o tren de Oriente, que imaxe estupenda…
Vale xa coas lembranzas familiares, vaiamos ao territorio fraseolóxico.
Ao primeiro seleccionaremos as circunstancias históricas concretas. Así nos movemos na creación lingüística, entre as constantes universais (os somatismos por exemplo: as frases que falan das mans –botar unha man-, da cabeza –ter boa cabeza, mala cabeza, cabeza de bubela- etc., ou a comparanza entre as bondades de falar ou de calar, ou o beneficio de escoitar os vellos, de valorar os amigos, de valorar os libros) e as circunstancias concretas que tocan a historia e vicisitudes de cada pobo. Que a fraseoloxía é a pedra de toque do coñecemento dunha cultura, dun dominio idiomático, xa o sabiamos. Hoxe reforzaremos en certa medida esa idea.

Así volaron al Maine: esta é un pouco heavy, pero debedes entender que os cubanos teñen moito sentido do humor, coma nós, os galegos. A frase dise ludicamente cando alguén se anicra para recoller calquera cousa porque esa é a tipica posición das películas, propicia para unha violación. Agora traducireivos literalmente o que din nesta entrada os autores do libro co que nos estamos ilustrando: “O Maine era un acorazado estadounidense que estaba ancorado no porto da Habana e foi feito explosionar polo Goberno dos Estados Unidos o 15 de febreiro de 1898  [ano mítico, os que estudades literatura española ben o sabedes], como pretexto para intervir na guerra dos cubanos contra o dominio español”.

Atrás, ni para coger impulso: úsase para exhortar a non recuar unha vez tomada unha decisión. A frase ten a súa orixe nun discurso de Raúl Castro nos inicios da revolución dos anos 50 (non me negaredes que é unha frase absolutamente épica, eu ás veces dígolle algo deste estilo a un dos meus fllos, moi dado a volver a vista atrás e hipotizar como sería se…).

 (Sierra Maestra)

Buscarse un cuatro de septiembre: equivale a buscarlle cinco pés ao gato, é dicir, buscar problemas. A frase ten orixe no golpe de estado que dera Fulgencio Batista o 4 de setembro de 1933, para implantar pouco despois unha ditadura.
 (Foto de Fulgencio Batista. Todas as fotos están tomadas de Internet)

De patria o muerte: como tantas outras unidades fraseolóxicas, cobra dous valores dependendo do referente; referido a persoas, significa que son inequívocos, probados partidarios da revolución (castrista) (entre parénteses porque en Cuba a revolución por antonomasia é esa, logo sobra o adxectivo especificativo); se se usa referida a cousas, entón indica que ese algo é necesario, urxente, cousa seria.
 

Irse a la Manigua ‘alzarse en armas contra o goberno colonial español’



La danza de los millones: etapa durante a Primeira Guerra Mundial, na que subira moito o prezo do azucre no mercado mundial e en consecuencia Cuba vivira uns anos de prosperidade económica.

Ser fuerte fuerte  ‘ser moi revolucionario’, esta frase dicíase nos tempos iniciais do triunfo da revolución.

::::::::::::::::
Ata aquí por hoxe. Como dicía noutrora a nosa xente, hai máis verzas na ola… O caso é ter tempo, e vós gana de seguir sabendo desta illa caribeña. A ver outro día

xoves, 6 de setembro de 2018

BUSCANDO PALABRAS


BUSCANDO PALABRAS


De Cuba e a súa lingua e cultura, I.



Cóntovos: chega o meu fillo menor –tamén ex alumno do Eusebio da Guarda, coma a nai, a tía e o irmán- de Cuba e tras contar algunhas interesantes peripecias vitais con ese seu sentido galaico do humor (en síntese: Varadero como todos os lugares turísticos, a Habana deliciosa pero hai que escapar dos sitios que visitara Hemingway –polo abarrotamento-, os jineteros uns ronchas insufribles, a seguridade do turista de dez, a igualdade social entre os seres humanos segue sendo unha utopía, moitos cubanos non saben que o presidente se chama Miguel Díaz-Canel, pero a Habana é unha cidade para volver), e tras percatarnos de que pasou olimpicamente –ou foille moi difícil compracernos- dos nosos encargos (Quero información e fotos do vello Centro Galego, da estadía de Castelao na illa, gustábame algo da Maya ou de Santiago -onde naceron os meus tíos e foi feliz a miña avoa Rosario-, a ver se atopas un colar ou algo de artesanía, un libro de Carpentier ou Cabrera Infante en edición cubana, saca fotos da Imprenta Universal…), como un mago saca do sombreiro marabillas, sacou finalmente da maleta cinco libros non solicitados previamente, sorpresa total: e aí xa si que puiden dicir que me deu polo pau do gusto –como din os mexicanos-.

Ímonos centrar en un en concreto: Diccionario de frases populares en la literatura cubana, un libro editado en 2017, de Moralinda del Valle Fonseca e Fernando Carr Parúas. Cando escriba o Libro dos nomes favoritos, acordádeme que integre Moralinda (a moura é unha constante sinal de identidade da nosa mitoloxía, como sabedes algúns de vós, ex alumnos meus…). Carme López Taboada e unha servidora temos publicado hai anos un artigo sobre a orixe das unidades fraseolóxicas: tema case inabarcable. Daquela –e cito de memoria- exemplificaramos casos da orixe na Biblia, somatismos, zoonimia, contos e lendas, crenzas e ritos etc.

Hoxe e grazas ao libro cubano, imos seguir por ese vieiro. Chamoume moitísimo a atención, para empezar, a orixe dun alto número de frases nas cancións populares, de moda en determinado momento. Este trazo casa ben coa idiosincrasia antillana: con ese seu amor pola vida, o movemento causa de saúde, de harmonía física, de alegría vital en suma. Uns exempliños:



A la hora en que mataron a Lola ‘ás tres da tarde’. Alude a “Lola”, canción do portorriqueño Rafael Hernández, moi popular nos anos 60 do s. XX (na miña adolescencia soaba outra espléndida Lola dos Brincos).

Cantar la guantanamera ‘morrer’: orixínase nun programa de radio no que Joselito Fernández (1908-79) cantaba ao final unha estrofa de la Guajira guantanamera, obra da súa autoría. Aquel programa sempre trataba sucesos tráxicos.

Dile a Catalina que te compre un guayo [díselle a alguén para que deixe de amolar]: alude á canción popular “La yuca de Catalina” de Arsenio Rodríguez.

El cuartito está igualito [dise cando algo non varía, cando algo non acaba de solucionarse]: a canción aludida é “El cuartito” que popularizou o cubano Panchito Riset (1910-1988).

Tener guararey ‘estar namorado’. A orixe está na canción “El guararey de Pastora”, que popularizara a orquestra Van Van e Juan Fornell.

En España temos deste tipo de frases? Quizais si, diría que si, inda que nunca me parara a pensalo… Vén á mente algún posible caso en castelán: “Va la despedida…” , “ Veinte años no es nada”, “Corazón de melón”.

En segundo lugar, escollería a influencia da mestizaxe afrocubana: hai moitas frases vencelladas á relixión afrocubana. A ver un par de casos:

Hacerse un despojo [entre os crentes das relixións afrocubanas, facer unha serie de ritos para espantar maleficios e mal de ollo]

Hacerse los guerreros [entre os crentes das relixións afrocubanas, facer un rito mediante o cal a persoa recibe unha forza sobrenatural]

Preparar una cazuela [úsase entre os crentes das relixións afrocubanas: meter nunha especie de cazola diversas cousas para facer un maleficio, un meigallo]

Tener fuerza de vista [entre os crentes das relixións afrocubanas, ter un certo poder para facer dano ao mirar algo ou alguén] (Xa vedes que emparentados estamos con eles: hai un relato de Ferrín onde un personaxe, un deus, ten un poder tremendo cos ollos e hai que evitar miralo directamente… tamén había que evitar a ollada da Medusa grega…)

Por hoxe abonda. Seguiremos outro día. Quedan aspectos importantes, como a historia máis ou menos recente de Cuba, as tradicións, a influencia dos EEUU etc. 

 (Un dos lugares frecuentados por Ernesto H. Todas as fotos están tomadas de Internet)


venres, 31 de agosto de 2018

GALICIA INMORRENTE


A vella Galicia


(Fotos da igrexa de santo Estevo da Rúa Vella, da porta principal, e da placa coa inscrición de época romana na esquina da casa situada en fronte da igrexa. Todas as fotos foron feitas por Charo Soto. Nunha delas fotografamos o noso fillo Suso, ex alumno do Eusebio da Guarda, para que observedes ben a perspectiva)



Hoxe, finalizando agosto, preséntovos algo que toca de preto o meu corazón: da terra dos meus ancestros por liña materna. A terra dos guigurros ou cigurros, Valdeorras. Entramos seguindo o ronsel das palabras que nunha inscrición funeraria deixou un vello habitante guigurro. Agora esa fermosísima inscrición, que podedes atopar nas páxinas de Hispania Epigraphica está na Rúa Vella, nun recanto da casa a carón da igrexa fermosa de santo Estevo. No artigo “Arqueología romana de Valdeorras” de José Manuel Caamaño Gesto publicado na revista do Instituto de Estudos Valdeorreses no ano 1981 dísenos que esa inscrición fora achada no Foro, na Cigarrosa (actual Petín) e que logo, en 1680, fora trasladada ao altar da igrexa de santo Estevo e de aí á parede dunha casa contigua á igrexa.

 (Vista desde a esquina onde está a inscrición)






 Esa casa pasou por herdanza a uns señores de Larouco e tras vendela, levaron en 1925 consigo a placa para Larouco. Pero a Comisión de Monumentos soubo dese traslado e mandou que volvese á Rúa en 1929. E aí segue, nós recordámola aí, na parede da casa a carón da igrexa de toda a vida, mais nos últimos tempos está recuberta, por seguridade, dun vidrio. Preguntámoslles aos máis vellos do lugar (a Rúa Vella) de quen era hoxe en día a casa: agora está deshabitada, faleceron os últimos en habitala, que viñan sendo As Gervasias, tres irmás solteiras, fillas do señor Gervasio. Este home fora caseiro duns señores de moito aquel, de posibles, que lle venderan a casa… Os nosos informantes dinnos que o apelido daqueles señores máis ou menos poderosos era Pous.

 (A casa da inscrición)





Ata aquí a primeira parte do tema. Botádelle un vistazo ás fotos; admirade a pedra vermella, como vermella é a terra (gurri/gorri non é vermello nunha lingua hispana ou ibérica prelatina?)… Admirade a beleza simple e lisa dos callaus, (denominados tamén pedras virolas, en castelán cantos rodados) que en Valdeorras chaman pedras rearengas ou riarengas. E fixádevos, á derradeira, no xentilicio Calubrigensi. O noso protagonista de hoxe –séxalle leve a terra- era dun lugar, dunha pequena cidade talvez, chamado verosimilmente Calóbriga ou Calúbriga ou Calobriga ou Calubriga. Moita disxunctiva… Pero un nome moi interesante e importante. Hai anos, nunha exposición estupendísima nas adegas do viño do Porto, daquela banda do río Douro, vin escrito que Calóbriga era o nome desa cidade, Cale(m), actual Porto na desembocadura do río… Se cadra houbo varias cidades así chamadas. Callobre estará emparentada? Deus sabe. Esa é outra cuestión non desprezable e a ela, á localización da cidade probablemente guigurra de onde era natural o P. Reburrus, dedicarémoslle a nosa atención proximamente. Feliz reentrada na rutina laboral a todos! Non pecho a páxina sen pedirvos que reflexionedes sobre aquilo que nos dixera o eminente profesor Carlos Búa sobre a “museización” das placas e monumentos transcendentais na historia dun pobo: pensádeo. Pola nosa banda, opinamos como Búa: a inscrición do guigurro debe ir ao Museo Provincial da cidade de Ourense. No seu lugar, debemos poñer unha placa semellante labrada por un canteiro de mérito. Vén a mente o David de Miguelanxo en Florencia: retirárono do lugar orixinal e puxérono no Museo da Academia. Moito mellor garantido o seu futuro para gozo do pobo vindeiro, das vindeiras xeracións. 

 (O camiño -Camiño de Santiago- que baixa da igrexa, tapizado de pedras rearengas)

 (A Rúa Vella, casa con escudo, dos Prado)



(A Rúa Vella)

 (Fonte con lavadeiro a carón, lavadeiro transformado con moito cemento. A fonte está xusto detrás da igrexa, nun plano inferior)



 (Estas tres fotos son dunha páxina do artigo citado de Caamaño Gesto: fálase do home protagonista da nosa inscrición. Ben merece que saibamos algo del)

::::::::::::::::::::

NOTA:
Agradecemos a Purificación Soto Arias que nos facilitase a lectura do artigo de Caamaño Gesto.