xoves, 17 de maio de 2018

LENDO A


LENDO A
ANAGNÓRESE, de Mª Victoria Moreno.

(Mª Victoria Moreno. Todas as fotos están tomadas de Internet)

Para celebrar este día lemos Anagnórese e logo traballamos con algunhas palabriñas interesantes. A escritora homenaxeada este ano no Día das Letras manexa un léxico ricaz. Diso non hai dúbida. Canto ás ideas, o libro préstase ben a ser lido na aula, en cuarto da ESO, por exemplo. Presenta unha serie de temas e/ou subtemas atractivos. Por exemplo: os medos que nos invaden tantas veces na vida (Esa seguridade con que te deitaches, esa tranquilidade de portas e fiestras pechadas (...). Esa seguridade afoga no (...), p. 52, edición de Galaxia mais La Voz de Galicia); a igualdade entre homes e mulleres: a muller como persoa antes que como ser portador de xénero; a familia (os “ruídos familiares”, a ausencia dos seres próximos que se fai presenza insistente tras a morte ou na distancia); a relación entre literatura e vida; a enerxía básica da nosa existencia (o amor), suxeita a transformacións pero que nunca morre etc.



Tras a demorada lectura poden xurdir na aula debates. Á parte dalgúns dos temas citados, sempre susceptibles de discrepancias cando son comentados, a novela déixase enfocar desde outros ángulos non desprezables. Un fundamental é o cambio da sociedade desde os anos 80: se se escribise hoxe, na época dos móbiles e as redes sociais, dificilmente se mantería o descoñecemento do protagonista... Nin tampouco sería verosímil a forma de atopárense os dous... Xa non se fai dedo coma antes. Podiamos preguntarnos por que. É só porque agora todos temos coche ou facilidades físicas e económicas para viaxar? Ou é porque temos moito máis medo a relacionarnos con descoñecidos? A reflexión posterior á lectura é sempre unha nova forma de comunicación que nos perpetúa e multiplica as opcións de pensamento.

::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::



REFLEXIÓN SOBRE O LÉXICO DE Anagnórese.

PALABRAS QUE NON FIGURAN NO DICIONARIO ACADÉMICO (DRAG).

(Abreviaturas: DRAG: Dicionario da Real Academia Galega, DdD: Dicionario de Dicionarios,  TILG: Tesouro informatizado da lingua galega,  TMILG: Tesouro medieval informatizado da lingua galega, DLE: Diccionario de la lengua española, CORDE: Corpus diacrónico del español, CREA: Corpus de referencia del español actual, CORPES: Corpus del español del siglo XXI, os oito dispoñibles en liña).

As mulleres son parvas, e amais son metidas (páx. 11: ‘entremetidas’; en Trasdeza, averiguañas; en América, metiches  -se escribides metiche no CORPES, veredes que é de uso xeral, en México, América central e América do Sur, pero sobre todo en México).

E as que non mercan, nin venden, nin miran, preguntan. E todas aldean (páx. 11; DdD: ‘divulgar, facer pública unha cousa’).

Esta rapaciña xa pode casar –dicía o vello- , que é moi ganduxeira (p. 22; tampouco figura o adxectivo no DdD; si figura o verbo ganduxar ‘facer un tipo de cosido, dando puntadas longas’; parece haber aquí, no libro, unha ampliación de significado, porque a acepción que lle acae mellor non é tanto cosedora como traballadora  en xeral).

Por ti o silencio do escurelo lento (p. 23; DdD: ‘lugar sombrizo’).

Ou sexa, que vostede cala e tan amigos. Onde non... (p. 39; esta expresión non figura no DRAG, equivale a dicir do contrario..., en caso contrario...).

Acomodándose ó ritmo da miña viaxe, agora eslaiado e canso (p. 43) (DdD: “Holgazán. Lento, parsimonioso (Friol)”; probablemente a palabra pertence á familia de laio e laiar).

A sombra morada dos beizos dáballes [aos rostros] unha gramura de sono, de cansazo ou de enfermidade (p. 47) (DdD: “Gestos, muecas, visajes (Láncara)”) (DdD: Gramar: gramar “Bregar, dar una segunda mano a la masa para la fabricación del pan; Ensuciar, sobar”). Está claro que a acepción de xesto, aceno ben lle cadra ao texto. O que atopamos escuro é o étimo. Da familia de gramar? Porque cando gramamos o pan presionamos, como presiona o tempo –ou as preocupacións- sobre o noso rostro deixando a pasada, a marca, o aceno indeleble... Pensamos –se nolo permitides, porque somos conscientes da dificultade extrema de asegurar aquí nada sen un estudo máis asisado e documentado, pero tampouco non podemos evitar traer á mente a imaxe dos primeiros escritos..., nós, que tivemos a fortuna de ver o Código de Hammurabi no Museo Británico e os gravados con escritura cuneiforme no museo de Berlín- na posibilidade de achegarnos á raíz indoeuropea da grama ‘letra’, vinculada á grafía (é dicir, que se trata dunha mesma vella raíz, gram(m)/graf/grav?) e o noso pensamento lévanos a relembrar que nos inicios da civilización humana, onde a terra era bañada por fértiles ríos, Tigris, Éufrates, Nilo..., escribir era gravar, gravar cun gramil ou semellante, ou presionar na arxila... coma quen amasa pan... En fin, é unha posibilidade.

As voltas do estómago, a dolor de cabeza e o vágado convertíanse en algo insoportable (p. 48) (DdD: Desmayo. Vaído. Vértigo). Vagar , como sabemos, é dar voltas, e o que dá moitas voltas, pode sentir esa sensación de mareo, o vágado.

Volve a avelaíña, cada vez máis murcha, cada vez máis balofa (p. 51; non figura nos dous dicionarios que manexamos, nin no académico nin no que dirixe A. Santamarina; con todo, parece unha variante de baloca, voz que pode designar unha castaña cocida ou unha pataca branda, e de aí pásase ben ao sema de foca ‘baleira, oca’, amurchada).

Unha donicela saíu do foxo e atravesouse na estrada, bimbeando o seu corpo rubio e brillante (p. 62; a palabra bimbear ‘abanar(se)’ só figura no TILG –no dicionario académico vén bimbar con outros valores próximos, como ‘lanzar’, unha acepción que tamén se expresa co verbo cimbrar, sinónimo do noso bimbear. No TILG equipárase bimbear con mimbrear, de onde se deduce que a voz bimbear hai que integrala na familia léxica de vime, vimbia, vimio... Cumpriría, xa que logo, que a ortografía fose vimbear. Como sabemos, o vimbio é flexible e bimbea de marabilla na nosa man ou na do vento...).

Rodeando un belvís de pedra (p. 62: figura no DdD co valor de ‘mirador, terraza’, a etimoloxía é transparente, de bela + vista, como ocorre con Belvedere -palacio e museo de Viena, por exemplo-, ou coma o portugués Castelo de Belver... Ou coma o Convento de Belvís, en Santiago de Compostela, cantado por Rosalía [Balvís, para min sempre o das fondas lembranzas, en “¡Adiós!”, Follas Novas]).

Camiñaba a mociña garatuxando e os pais pagábanse de mirala  (p. 67; no dicionario académico (No DRAG vén o substantivo, garatuxa, pero non o verbo; si figura no DdD co significado de afagar, acariciar. Probablemente a voz pertenza á familia de gato, co interfixo –ar-, común en varias palabras galegas (carapa, carapucha, fumarada, nevarada etc.). O mesmo concepto –facerlle garatuxas a alguén-  pódese render coa frase facerlle festas, como as que fai un animal doméstico ao seu amo (“saliesen a su encuentro haciéndole fiestas de perrillo faldero”, Luis Landero, CREA).

Cos seus acenos temesiños (p. 67). Este adxectivo figura nos dicionarios, e inda así dedicámoslle un par de liñas porque presenta un bo exemplo para xerarquizar semas: primeiro vexamos o étimo: temesiño/-a ‘tímido/-a’, debe derivar de Setemesiño (por aférese da primeira sílaba, un fenómeno que coñecemos ben, por exemplo, dialectal tar, tou, tas... por estar, estou, estás...). As criaturiñas setemesiñas son pequenas de corpo, de aí, da acepción primeira de “pouca cousa, apoucado” pásase á acepción secundaria de “apoucado, tímido”. E un caso bonito e claro de derivación de semas.

Eran [as bágoas] coma unha auga morna que ía dos ollos ó rebique dos beizos (p. 79; no DdD figura a voz con este significado: “Gesto o contracción muscular del rostro, que algunos forman al reirse y a veces al hablar”, pero non lle cadra ao texto esa acepción. No TILG lemos:  “A  Rosa  chegáronselle a arrugar os rebiques , a testa , e aínda máis ...” (libro de Pedro Borreiro) e documentamos en varios textos máis rebiques dos beizos/da boca. Así que temos un sinónimo de comisura (da boca ou dos ollos). A voz claramente hai que acaroala á familia do galego bico, polo sema de ‘extremo’.  Nalgunha parte temos lido a falsa idea de que os sufixos en –que non son patrimoniais en galego. Xa deixamos dito noutro lugar deste blog que discrepamos, a documentación en textos galego-portugueses é amplísima.

As ventas arexaban sen ritmo (p. 78; o verbo arexar non figura no DRAG, pero si no DdD ‘tomar o aire’, polo movemento que fan as ventas ao respirar...). Da familia da voz aire.

A outra caeira do monte descendía mainamente ata o río (p. 89). Vén no DdD, ‘ladeira’, normalmente da montaña, pero Elixio Rivas, grande filólogo do país, documenta tamén a voz para referirse ao lateral da cama). A familia é a do verbo caer.

Afoutábanse os labregos nas chousas, pacía o gando, abríanse as portas das casas (p. 94). No DRAG vén o verbo afoutar co significado seguinte: dunha banda ‘alentar, animar, estimular’, e doutra ‘ousar, atreverse, expoñerse’. Nós usamos e coñecemos máis o adxectivo afouto. Pensamos que esta é a primeira vez en que somos conscientes da posibilidade de termos o verbo... Agora ben, ningunha das acepcións académicas lle cadra perfectamente ao uso da autora homenaxeada este ano polo Día das Letras. Pero antes de máis, entendamos o que é unha chousa. O dicionario académico dinos que é unha terra delimitada (sema etimolóxico, o étimo latino dá esa idea, de espazo pechado, clausurado) de labor ou de monte (así se entende na parroquia do meu home, en Trasdeza, máis ben a monte, e non moi grande...). Porén, este día atrás, unha coñecida de Brenzos (parroquia do Corpiño, do outro lado do río Deza), poñía esta palabra como exemplo prototípico de como é variado o mundo e como son variadas as formas da fala, porque no seu lugar unha chousa  é un prado de herba verde. Nós faremos caso ao dicionario e imos pensar que Mª V. Moreno lle chama chousas ás terras de labor, logo o que fan eses labregos é traballar como homes afoutos, ousados, sen medo precisamente ao duro traballo na terra. A acepción, xa que logo, mellor ou preferible, sería “esforzarse”.

Amais que non quería rebaixarme diante dela, galistrando e cismando coma unha pelgacha (p. 103). Galistrar vén no DdD: ‘rebuscar, curiosear, averiguar’. Sobre o étimo, propoño, a título sempre hipotético, a vinculación coa voz galiña. Como moitos de vós saberedes, a galiña dedícase a buscar e rebuscar na terra, de feito fai calvas nas hortas de tanto que rebusca. Podiamos tamén pensar nun cruzamento de galiña + rexistrar. Canto á voz pelgacha non figura no DRAG; si figura, en troques, pelgacho ‘pel enrugada’, e esa é a acepción primeira, a partir da cal se xera a acepción secundaria pelgacha ‘muller fraca e desastrada’ (como di o DdD) e tamén, secundariamente, ‘mala muller’ (en castelán pendanga, tamén co sema en común ‘coa pel que lle colga ou pende’, inda que hai quen di que inflúe tamén o tipo de prendas –con picos e pendericos colgantes- que vestirían certas mulleres “públicas”;  conste que parece unha etimoloxía ad hoc, quer dicir, para xustificar o sema de algo que pende ou colga). Neste mesmo sentido pasa a América a voz cuero para designar unha muller de vida “desastrada” .  A pel colgante, o corpo metonimizado no puro coiro cremos, así a todo, que funciona a maneira de símbolo de mala vida...

Díxome, esquecida xa do amúo que lle producira o meu xeito de preguntar (p. 103). A palabra amúo signfica ‘enfado, mal humor’ (DdD). Podía pensarse en relacionala con mudo (latín mutus), pero non nos convence porque é difícil que nunha palabra tan pouco coñecida, tan pouco usada, caese tamén o –d- (non é o mesmo ca en pater > pai, cae a consoante pero non se pode comparar o uso desa voz coa que nos ocupa). Talvez debamos pensar na cara dunha persoa con amúo: enfurruñada, os beizos abucínanse, como se pronunciase mu, quizais haxa que ver aí, nesa imaxe de beizos en mu a explicación da voz amúo (boca en forma de mu).

Muller sen nome, arroutada e malsisada (p. 110). Como unha soa palabra, malsisado non figura nos dicionarios. Deberemos grafar mal sisado, e mellor se cadra, mal asisado (o verbo asisar figura no DdD, en troques non documentamos nos dicionarios sisar co valor de ‘ter siso, xuízo’).

Estes días de primavera –díxome ela- son coma a xente moza. Cambian de xorne cando menos se pensa (p. 114). A voz xorne figura no DdD co significado: “Carácter ó naturaleza del tiempo y aun de las personas; estar de mal xorne, estar incomodado ó de mal humor” (Cuveiro, 1876). Sobre o seu étimo, propón Aníbal Otero unha voz árabe, pero a nós antóllasenos preferible arrimar a palabra á familia de xornal e xornada (do latín diurnus, a través do occitano jorn, iso é o que di o DLE, mais en galego vello parece haber influencia do francés: onde chaman as Nogueyras e outro      journal onde chaman o Baçelare outro jornal [TMILG, ano 1421]): nada hai máis cambiante có día, xa o di o refrán: “Todos los días no son iguales, ni todos los años abundantes” (Gonzalo Correas, CORDE).

Miraba para min con desgairo (p. 148). Significa aquí con certo desdén. O DLE dinos que a voz desgaire vén do catalán a escaire ‘oblicuamente’. Tamén poderiamos pensar no galego de esgueira –variante da frase de esguello-  co mesmo valor semántico. De feito, unha das máis cedas documentacións para o castelán procede de Álvarez de Villasandino, un poeta pertencente á escola poética galego-castelá (documento de 1420, CORDE). Sobre a hipótese catalanista, recoñece Corominas que neste valor (idea de mirar de esgueiras ou de esguello) preciso non se documenta a expresión en catalán. 





xoves, 10 de maio de 2018

BUSCANDO PALABRAS


BUSCANDO PALABRAS


Como saberedes algúns de vós, sobre todo os que máis me tratades, este día acudimos a unhas xornadas en Santiago. Xornadas de fraseoloxía multilingüe na aula (4, 5 e 12 de maio de 2018, inda non remataron xa que logo). A dirección correu a cargo de Carmen Mellado Blanco e Mª Isabel González Rey, e na secretaría están Alba Cid Fernández e M. Carmen Losada Aldrey.

 (Carmen Mellado e Xesús Ferro. Foto feita por Charo Soto)

Aló estivemos e dígovos de verdade que aprendimos moito. Como corremos o risco de excedernos na dose de información, imos procurar darvos só un par de ideas do que dixeron aqueles participantes dos que tomamos notas. Empezamos co primeiro, o señor Xesús Ferro Ruibal, a quen nos honramos en chamar amigo. Querería do seu discurso subliñar catro cousiñas taxadas: unha, dixo que os nenos apenas usan fraseoloxía (importante dato: aí temos os docentes moito que facer). Segunda cousiña: contou, a propósito do grande filólogo e fraseólogo Sarmiento que xa daquela, en vida súa, era estimado como un sabio ilustre, que  incluso Linneo mandou un propio a Madrid para que falase con el; que outro sabio, tras visitalo, comezou a bicar o chan que pisaba Sarmiento e dixo ante o abraio xeral: fágoo para que vostedes saiban a quen teñen aquí. En terceiro lugar, relembrou do seu oficio de tradutor (porque claro, a fraseoloxía é o pan noso fundamental de cada día para traducir) da Biblia (Ferro foi dos primeiros en versionar o libro dos libros no noso idioma) e comentaba das dificultades, porque –dicía Xesús- traducimos a Biblia do grego escrita por xente que pensaba en arameo ou en hebreo.... e puxo algúns exempliños que reproduzo: Te-lo ollo malo significa ser cutre, Beber o cálice ‘pasar un trago difícil’, Non coñezo varón ‘non vivo con ningún home’, Que hai entre ti e min (a frase do filla á nai canda as vodas de Caná) ‘E a ti que che importa...?’, Que ese diñeiro sexa para a perdición túa  realmente significa  ‘así rebentes ti e mais os teus cartos’;  vaia, que a tradución bíblica era algo complexo e difícil, incluso a orde das palabras consideran os doutores, os expertos, que está inspirada. Á derradeira falou Ferro do seu proxecto dourado para o futuro próximo: editar un refraneiro inmenso e inédito, cuxo material foi recollido pacientemente por un militar. Son 2000 folios mecanografados ordenados por temas e subtemas, con fontes propias e exclusivas. Este militar dáballes permiso de fin de semana aos subordinados-soldados a cambio de que lle trouxeran á volta refráns da avoa... A fonte máis antiga que consta nesa riquísima documentación é dun informante de 1844 –tiña daquela 7 anos Rosalía- e a máis serodia é de 1955. Pediu dez voluntarios para axudalo á edición, cun compromiso de 3 horas diarias de traballo durante uns meses... Mágoa estarmos xa comprometidos noutra sabadeira.

 (Charles Bally, lingüista suízo discípulo e seguidor de F. de Saussure. Foto tomada de Internet)
 
Logo falou Mª Isabel González Rey, outra grande fraseóloga do país. Falou de fraseodidáctica e explicou tecnicamente como se dividen as unidades fraseolóxicas: as categorías fraseolóxicas. Fixo mención do MCER (Marco Común Europeo de Referencia) e lamentou que apenas se teñan en conta aí as paremias. Hai moi pouca competencia cultural nese sentido (paremiolóxico, de refráns) entre as novas xeracións. Hai que proceder sistematica e paulatinamente desde o principio: a lingua, toda a lingua, pode ensinarse a través da fraseoloxía. E insistiu nun razoamento elemental, básico: o profesor non está afeito a traballar con, a ensinar fraseoloxía, porque non ten tampouco unha conciencia ao respecto. Comentaba tamén o carácter “conservador” das unidades fraseolóxicas: as UFs conservan, por exemplo, arcaísmos: as UFs teñen así un valor de refuxio. E, seguindo con este fío [“esta fonte seguídea ben”, que diría Pero Meogo na Idade Media] recordou María Isabel algo moi interesante ao noso ver: o carácter orgánico das linguas: nacen, medran, úsanse, desaparecen. Pero na fraseoloxía deposítanse unidades “conxeladas”. E engadiu: O que está conxelado, pode desconxelarse.  Que idea suxestiva e poderosa! Outra nova oportunidade para as palabras e unidades fraseolóxicas esquecidas! Así, meus queridos, podemos reiniciar o proceso: as linguas nacen, medran, xeran novas familias de palabras no seu seo, morren e poden resucitar/reencarnarse/revivir! Encantoume a idea, que queredes que vos diga? [Recordade que a miña colega, e profesora de moitos de vós, Carme López Taboada, e mais unha servidora, elaboramos un novo repertorio fraseolóxico cun certo número non desprezable de localismos e algún arcaísmo: deámoslle unha nova oportunidade a esas formas minoritarias ou xa moi esquecidas...]. En todo momento, a profesora González Rey salferiu a súa intervención con citas apropiadas doutros expertos. Entre eles citou a Mª Ángeles Solano Rodríguez, Carmen Navarro e citou a Charles Bally, pai dalgunha maneira da fraseoloxía e da fraseodidáctica: en Suíza, en 1909, preparou 180 exercicios para os seus alumnos. Tamén me pareceu fascinante a súa reflexión sobre como se aprehenden as unidades fraseolóxicas: en bloque. En xeral, facemos bloques falando, non combinamos unidades illadas (en liñas xerais, claro, e neste sentido, volvemos a Ch. Bally –o que fora discípulo de F. Saussure, pai do estruturalismo europeo, e se me apurades do americano porque Bloomfield o leu- : seu é este pensamento: É máis doado aprender palabras xuntas que soltas, un pensamento moi útil, por iso moitos de nós para ensinar por exemplo ortografía apelamos ás familias léxicas...). Xogarmos, traballarmos coa fraseoloxía é unha maneira de facer lingua, e se o entendemos –como docentes- así, o ensinaremos así. Finalizou o seu discurso trazando unha escaleira ascendente, con tres chanzos: abaixo a CURIOSIDADE, no medio o DESCUBRIMENTO, arriba o CONVENCEMENTO. Unha fermosa progresión, abofé!

 (Mª Isabel González Rey, fotografada por Charo Soto na homenaxe a Xesús Ferro, en Santiago de Compostela, Nadal de 2016)

Seguiremos dentro de tres semanas, se non erra a miña memoria (temos programado algo sobre a homenaxeada no Día das Letras, e algo de música). Por hoxe xa chega co dito. Confiamos sempre en que algo vos interesaría. Sen esa confianza, para que falar?

xoves, 3 de maio de 2018

Madredeus: "Ao Longe o Mar"

Madredeus - Ao Longe o Mar from Frank Fernández on Vimeo.

Porto calmo de abrigo
De um futuro maior
Inda não está perdido
No presente temor

Não faz muito sentido
Já não esperar o melhor
Vem da névoa saindo
A promessa anterior

Quando avistei
Ao longe o mar
Ali fiquei
Parada a olhar

Sim, eu canto a vontade
Canto o teu despertar
E abraçando a saudade
Canto o tempo a passar

Quando avistei
Ao longe o mar
Ali fiquei
Parada a olhar

Quando avistei
Ao longe o mar
Sem querer deixei-me
Ali ficar 

Composición: Pedro Ayres Magalhães

luns, 23 de abril de 2018

Lendo a Cervantes


23 de abril. Día do libro.

Lendo a Cervantes

 (O profesor G. Rojo no seu despacho na USC. A foto foi feita por un ex alumno do noso Instituto, Xácome González)

Quizais algúns de vós queirades preguntarnos por que relembramos sempre por estas datas a Cervantes (nesta e noutras datas: se escribides no ‘Buscador’ do blog a verba Cervantes atoparedes máis dunha páxina subida en épocas distintas do ano). A resposta é simple: porque o sentimos tamén parte de nós. Os seus dous apelidos son nosos, do patrimonio inmaterial de Galicia. E nós, xa o sabedes, amamos a xustiza poética. Doutra banda, está o amor persoal, innegable, pola súa obra. Un amor ao que contribuíron os profesores que tivemos no Eusebio da Guarda: Mª Teresa Rodríguez Taboada (quen nos iluminou, romanceiro en man, sobre o traballo case ex nihil de elaboración dun personaxe universal por parte do autor complutense) e Juan Rodríguez Horta, quen nos dirixía á lectura total do Quijote, sen concesións, enriquecida polo prisma da crítica ortodoxa e heterodoxa. Mª Teresa foi discípula de Moreno Báez, a quen tamén algo lemos. No blog o noso espírito “cervantino” levounos a comunicarnos con varios estudosos excelentes da obra de Miguel C. Saavedra: conversamos co profesor Rico, conversamos co profesor Gundín (do noso Instituto), conversamos co profesor (do Instituto ‘Salvador de Madariaga’) Antonio Couto. Lembramos a Riquer, falamos da estudosa cervantista Mª Antonia Garcés... Falamos da presenza de Merlín no Quijote, do mito de Dulcinea, falamos dos académicos de Argamasilla. E mentres este noso modesto blog perviva, seguiremos falando un mínimo, en febreiro de Rosalía, en abril de Cervantes, en maio da figura homenaxeada o Día das Letras Galegas.

 (Mª Teresa R. Taboada e Guillermo Rojo. Acto do 150 aniversario da fundación do  Instituto Provincial coruñés)

Este ano traemos á palestra cervantina un coruñés máis (foron tamén coruñeses destacados e tocaron algunha vez o tema: Ramón Menéndez Pidal e Salvador de Madariaga): o noso prezado profesor Guillermo Rojo. En 2004 publícase da súa autoría o estudo: “Cervantes como modelo lingüístico” ( en Don Quijote de la Mancha, Edición del IV Centenario, Real Academia Española y Asociación de Academias de la Lengua española, Madrid: Alfaguara, 2004, 1122-1130. De libre acceso en: https://issuu.com/cronosantropomorfo/docs/cervantes_como_modelo_lingüístico).
G. Rojo, membro numerario da Real Academia Española,  é un experto en lingüística computacional (e en lingüística de corpus): valora a cuestión numérica, a frecuencia de determinados fenómenos sintáctico-lingüísticos, a estatística. Dígovolo para que comprendades mellor que nese seu estudo abundan os datos dese tipo. Nos catrocentos anos transcorridos desde a a publicación da obra de Cervantes ata hoxe, a lingua en xeral e as estruturas lingüísticas en concreto, escritas da man do pai de Quijote e Sancho, son usadas como modelo lingüístico, como modelo sumo por parte dos expertos, por parte dos académicos, son asumidos como formantes do canon da excelencia lingüística do español paradigmático: en maior ou menor grao. O século culminante é o XVIII e ese modelo chega ao século XX. Algún exemplo dos datos achegados e analizados polo académico coruñés:
“Cuando la Real Academia Española acomete la redacción de su primer diccionario, conocido como «de Autoridades», Cervantes ocupa ya un lugar importante entre ellas: en las aproximadamente 11200 entradas correspondientes a las letras A y B, hay 836 citas de Cervantes -563 de ellas tomadas del Quijote-, lejos, es verdad, de las 1042 que tiene Quevedo”
“Tenemos que no menos de 285 citas, es decir, el 33’37% del total de este apartado, son textos del Quijote que la Academia presenta, a más de 300 años de la fecha de composición de la obra, como modelo de español válido en el siglo XX”
Esta lectura, que vos recomendo,  é interesante e fainos reflexionar sobre a pervivencia dos modelos. Hoxe en día, entrado xa o século XXI, é inviable considerar a lingua cervantina como un modelo no mesmo xeito en que a consideraron os nosos ancestros, ben sexa no XVIII, ben sexa, como Cejador, a principios do século XX. Non podemos “imitar” ese modelo lingüístico porque hai moita distancia xa: a lingua evolucionou. Entender non dicimos que non se entenda pero soaría tremendamente arcaica, absurdamente demodé.
Porén, hai algo, no parágrafo final do discurso de Rojo, que segue sendo válido. Reproducimos: “Hoy, a cuatrocientos años de su composición, la consideración de la obra como modelo lingüístico ha de basarse precisamente en su preocupación [de Cervantes] por la expresión «a la llana, con palabras significantes, honestas y bien colocadas» del modo adecuado a las características que presenta la lengua en cada momento de su incesante devenir”. Fixa o enfoque Rojo nun aspecto no que debemos concordar: non se trata xa tanto de adoptar (“fusilar” diriamos coloquialmente) estruturas lingüísticas cervantinas como modelo. Trátase dunha cuestión de actitude. Incide en cal debe ser a nosa actitude diante da escrita: honesta, na procura da sinxeleza, a coherencia, a verdade.

 (O profesor Antonio Couto, acto de celebración do 150 aniversario de Instituto provincial na nosa cidade)

Un último punto, se nos permitides aínda. Ao noso humilde entender, Cervantes segue sendo modelo noutro sentido. Sempre me chama a atención a xente capaz de insertar oportunamente unha cita cervantina:  Cando a que fora a vosa profesora de lingua, Mercedes González, se xubilou, dedicounos unhas sentidas palabras no Salón de Actos do Instituto. Falou un pouquiño da saudade (xubílaste: vaste, deixas atrás alumnos, colegas...) e dixo, como antes dixera Sancho: las tristezas no se hicieron para las bestias, sino para los hombres. Outro exemplo: cando o voso profesor J. Luis Gundín despediu, hai un par de anos,  a promoción de segundo de bacharelato insertou moi oportunamente estoutro enunciado a modo de consello para o futuro daquel que é novo e aínda lle queda moito por lograr e moitos atrancos por vencer: los males que no tienen fuerza para acabar la vida, no la han de tener para acabar la paciencia (pertence a Los trabajos de Persiles y Sigismundo, en boca de Auristela).

 (A profesora Mercedes González. Acto de xubilación de colegas celebrado no ano 2017)


(O profesor José Luís Gundín, acto de xubilacións no ano 1917. O prof. Gundín estudou lingüística cunha ex alumna do noso Instituto, Blanca Iglesias Aramburu, profesora que foi da UDC e discípula de G. Rojo)

Saber citar a Cervantes paréceme un claro indicador de coñecemento literario, indica un certo grao de cultura. Sempre que non sexa resultado dunha busca a priori nun deses libros de citas... Podiades contraargumentar. Talvez... si ata certo punto. Neste sentido, vou citar de novo ao que fora o meu profesor (meu e de moitos profes vosos do Insti...): cando o profesor G. Rojo viñera ao Instituto para axudarnos, coa súa lembranza da etapa coruñesa como alumno de bacharelato no ensino público coruñés, na celebración dos 150 anos de Instituto Provincial, era tal a cantidade de ilustres personalidades e autoridades que acudiron que eu –daquela mestra de cerimonia no acto e colaboradora na organización- tiña medo de que non puidera sentar na mesa de autoridades, situada nun plano máis elevado no noso Salón de Actos nobre. E así llo fixen saber en comunicación directa. Decontado, no momento e sen tempo de acudir aos libros, Guillermo respondeume: “Non te preocupes, xa sabes o que dixo don Quijote, onde estou eu está a cabeceira”. Espléndidas palabras cervantinas: espléndida forma de neutralizar os meus vans temores e boa forma de ilustrarnos sobre quen é o noso coruñés académico, un home que coñece o libro universal. Deste seu coñecemento falaremos aínda máis outro día, porque nos queda na man –ou se preferides no tinteiro- outra súa brillante contribución ao estudo da lingua de Cervantes: o seu erudito traballo sobra a palabra en boca de Sancho, e palabra única no corpus cervantino –e se me apurades, en toda a literatura española-, lercha (na frase como sardiñas en lercha). Un posible galeguismo fraseolóxiso? Outro máis para o saco onde xa está tarde piaches? Fique a resposta para outra ocasión. Feliz día do libro a todos!

 (G. Rojo no momento de impartir o seu discurso con que celebrou ter cursado o bacharelato no Instituto Masculino coruñés, hoxe en día chamado 'Salvador de Madariaga'. Acto dos 150 anos de Instituto Provincial na Coruña. Todas as fotos, agás a primeira, foron feitas polo profesor José Carlos Rivas)