martes, 17 de setembro de 2019

A NOSA CASA


A NOSA CASA


INAUGURACIÓN DO CURSO 2019-2020.

(Vista do 'pavillón novo' coas novas fiestras. Foto de Charo Soto)

Onte tivo lugar na nosa casa a inauguración do novo curso coa presenza de numerosas autoridades. Na mesa que presidía o salón de actos sentaban as seguintes persoas: a Conselleira de Educación, Universidade e Educación Profesional, Carmen Pomar Tojo; o secretario xeral desa consellería, Jesús Oitavén Barcala; o director xeral de Educación, Formación Profesional e Innovación Educativa, Manuel Corredoira López; o director xeral de Centros e Recursos Humanos, José Manuel Pinal Rodríguez; a directora do Instituto, Mª Isabel Ruso de Lago.

 (Vista dunha fachada lateral, pendente aínda de renovación)


De por parte, o Estado estaba representado polo noso ex colega, profesor que foi de moitos de vós, Manuel Regueiro Díaz, actual Director da Alta Inspección Educativa do Estado en Galicia.
Non faltaron autoridades en representación do Goberno municipal herculino: contamos coa presenza do concelleiro de Educación, Cultura e Memoria histórica, Jesús Javier Celemín Santos.
Estaban, ademais, no que nós sabemos, estoutras autoridades académicas:  a xefa da Subdirección Xeral de Centros, Susana Castro Barral; a xefa da Subdirección Xeral de Inspección, Avaliación e Calidade do Sistema Educativo, Carmen Cimadevila Cea; o xefe da Subdirección Xeral de Aprendizaxe Permanente e Ensinanzas de Réxime Especial, Juan Durán Alonso; a xefa da Subdirección de Formación Profesional, Eugenia Pérez Fernández; o xefe da Subdirección Xeral de Ordenación e Innovación Educativa e Formación do Profesorado, Juan Carlos Varela Vázquez; o delegado territorial da Xunta de Galicia na Coruña, Ovidio Rodeiro Tato; o xefe territorial da Consellería de Educación na Coruña, Indalecio Cabana Leira; o xefe do Servizo territorial de Inspección educativa da Coruña, Iván Mira Fernández, e mais a Inspectora educativa do noso Instituto, Berta Estrada Arias.



 (Mesa de autoridades ao fondo, nun primeiro plano as nosas tres alumnas que nos deleitaron coa 'cantiga de panadeiros')


(María Vázquez, e as irmás Marta e María Rodríguez)


A presenza de tantas autoridades débese a que este ano o noso centro representou todos os centros de Ensino Medio de Galicia (por certo que tamén este inicio de curso a Universidade da Coruña representará as universidades do Estado e virá o rei ao Paraninfo da Mestranza). E a razón pola que foi elixido o noso centro é que finalmente, despois de longos anos de espera (unha servidora inda relembra que cando o finado M. Fraga Iribarne, daquela Presidente da Xunta de Galica, nos visitara co gallo de cumprir cen anos o Instituto, xa daquela -repito- se lle formulara a necesidade dunha reforma integral para o edificio; nós fomos testemuña do paso de varios conselleiros de distintos partidos políticos que si prometeran pero non cumpriran levar a cabo esa necesaria reforma). Falta aínda unha segunda fase, mais a primeira está a piques de ser cumprida. Podiamos engadir non sen tempo, emporiso case que preferimos congratularnos e desexarnos mutuamente cen anos máis de Eusebio da Guarda na Coruña. E que o vexan e desfruten os nosos bisnetos e os seus fillos…

Antes dos cantos introdutorios a mestra de cerimonia, a subdirectora do centro, Teresa Fraga Cisneros, pediunos que gardaramos un minuto de silencio para honrar a memoria das tres vítimas pontevedresas da violencia machista. Un silencio case absoluto nos penetrou. Descansen en paz. Tristes destinos.


 (A señora conselleira de Educación diríxese ao noso alumnado. Foto tomada da prensa)

(A señora conselleira e a señora directora soben xuntas as escaleiras de entrada ao noso Instituto. Foto tomada de Internet)

(Dona Carmen Pomar asina no libro de honra do Instituto. Foto cedida por Mª Isabel Ruso)


Logo tres alumnas nosas axudáronnos a esquecer a dor e concienciarnos da ledica de seguirmos vivos (visto con que facilidade un ser humano pode pasar en segundos da vida á morte). María Vázquez Arjomil, e as irmás Marta e María Rodríguez Cobo, tocaron e cantaron para os presentes unha fermosísima Cantiga de panadeiros. Tras elas tomou a palabra Mónica Gestal, a representante máis antiga do alumnado no Consello Escolar: no seu breve discurso relembrou a emoción do primeiro día que subira polas marmóreas escaleiras do edificio hai seis anos e como axiña se encontrou nesta súa segunda casa coma quen se encontra dentro dunha gran familia. Ela mesma foi a primeira en agradecerlle á Xunta de Galicia o esforzo económico realizado en beneficio da conservación deste noso edificio histórico.

A continuación dirixiuse ao público que enchía o salón de actos a directora, Mª Isabel Ruso. Levounos ao derradeiro cuartel do XIX, concretamente relembrou o ano 1871, cando o mecenas coruñés ofrecera desinteresadamente ao Concello parte da súa fortuna para levantar o novo Instituto. Agradeceu tanto á Consellería como ao propio Concello da cidade a clara aposta que sempre mantiveran para conservalo; ela mesma apostou a que o matrimonio (Modesta Goucouría e Eusebio da Guarda), se puidese vernos, estaría desfrutando moito deste acto e rematou a súa intervención cun concepto xa clásico entre nós, os que formamos parte da Comunidade Educativa deste Instituto: aquilo que marca a diferenza. Iso significa, aclarou a directora, que as alumnas e os alumnos saen deste centro non só coa bagaxe intelectual propia de quen adquire coñecementos en matemáticas, física, linguas, artes plásticas etc., senón que tamén saen cun sobresaínte cum laude en amizade, compañeirismo, traballo en equipo… Eles son as mulleres e homes que escribirán o futuro. Moi certo. A mocidade ten a chave dese ansiado (porque periga, como periga o clima, a limpeza da auga, a paz mundial, a saúde dos desprazados, a estabilidade socio-económica…) futuro.

Pechou o acto de inauguración a señora conselleira: transmitiron as súas primeiras palabras a idea de ser para ela un privilexio estar aquí, nun Instituto que forma parte da Rede de Institutos Históricos de Galicia: peza do patrimonio histórico educativo da nosa comunidade. Nese sentido, anunciou un proxecto de próxima elaboración, unha Normativa específica para o coñecemento e regulación de centros históricos de Galicia, proxecto necesario para unha mellor posta en valor e salvagarda dos nosos centros históricos.



(Fotos das novas fiestras no Pavillón Novo. A luz multiplícase. Fotos de Charo Soto) 



Recordou así mesmo o enorme esforzo económico que supuxo a reforma do edificio: un millón trescentos mil euros. A reforma, engadiu, logrará que o edificio gane en eficiencia enerxética sen perder de vista a súa singularidade e valor histórico.

Aludiu logo ao alumnado total do país (Galicia), arredor de 148.000 persoas, para insistir en que  da mesma maneira en que a información, o saber intelectual é importante, tamén o son as habilidades sociais, os valores éticos e cívicos.

Soubo agradecerlle ao corpo do profesorado -aos xubilados e aos que permancecen en activo- o seu labor, subliñou (desde o noso propio punto de vista moi acertadamente) o papel das humanidades no sistema educativo (imprescindible, dixo, para axudarnos a manter o pensamento diverxente, crítico, a necesaria reflexión previa á busca e toma de decisións) e comunicounos que como educadora que foi antes de ocupar o cargo que ocupa, quixo e quere lograr a creación dun bo Servizo de Inclusión e Orientación Educativa. En consonancia con esa premisa, ten pensado a súa Consellería incluír un segundo orientador nos vinte centros educativos con máis alumnado de Galicia (entre os que está o noso Instituto). Finalizou a súa intervención cunha especie de chiscadela de ollos cómplice coa directora: tras agradecerlle ao equipo directivo o seu traballo ao longo destes últimos anos, tras deixar ben sentada a idea clave de que a Educación é a mellor baza para contribuír á mellora da sociedade, finalizou dicindo que nós somos, nós somos e vós sodes, as persoas que marcamos, que marcan a diferenza.

 (Alumnado nun primeiro termo -vemos á nosa oradora Mónica Gestal, primeira na banda da dereita- e profesorado ao fondo. Foto de Charo Soto)

Non foi un acto plúmbeo en absoluto, máis ben curto, seguindo a máxima aquela de Gracián, o bo se é breve, dúas veces bo. As autoridades foron visitar as obras xa concluídas no chamado Pavillón Novo, e rematamos todos xuntos petiscando saborosos bocados na Aula Picasso. Feliz curso a todos! 

 (Parte do que aínda queda por facer: é curiosa a pedra á vista, fachada que dá ao patio entre os dous pavillóns. Logo quedará cuberta de novo. Foto de Charo Soto)

sábado, 31 de agosto de 2019

BUSCANDO PALABRAS


MICROTOPÓNIMOS (I).


 (Petróglifos de Pena Longa)




Hoxe imos na procura de microtopónimos. Periodicamente teño mandado aos meus alumnos traballos voluntarios sobre os microtopónimos da parroquia dos pais, avós ou da propia parroquia de nacencia. A verdade é que me teñen dado auténticas xoias. Hoxe procuraremos nós algún que outro da parroquia do meu esposo, onde pasamos parte do verán. A parroquia é Santa María de Cortegada, Silleda, Pontevedra. Non pretenderemos sermos exhaustivos, senón que deixaremos a porta aberta para engadidos futuros.

A Campana dos Mouros. Lugar mítico. Miña sogra recordaba ir aló coas nenas con certo aire de misterio. Entraban e oían ruídos como de campás. Luís di que hai dúas campás dos mouros, e que unha debeu ser unha mina en tempos, agora está desfeita, xa non existe. A outra é unha rocha enorme cunha especie de fenda que serve de entrada. Hai lenda que fala da existencia dun túnel subterráneo que comunica a Campá dos Mouros co Castro do Cura. É esta unha lenda recorrente no territorio galaico (aínda hai pouco falamos da nosa visita cos profes a Vilanova dos Infantes e unha señora maior comentaba doutro túnel que partía de alí e chegaba ao castro de Castromao). Cando llo comento a Luís (que é un motivo recorrente) dime: pero é verdade. O que proba como penetran no noso imaxinario os mitos que mamamos de nenos. Son ataduras coa terra.

 (A campá dos mouros. A fenda de entrada)


(A campá dos mouros desde outra perspectiva, a fenda quedaría á dereita da foto, baixando)


A Carballeira do Rei. Máis ou menos é transparente. Carballeira ben se entende. O conto está en rei, que podería vir dunha posesión real (como o fermosísimo piñeiral do rei, en san Pedro de Moel, cerca de Leiría, Portugal), ou máis verosimilmente entre nós, de ‘rego’, ou dun apelido ‘Rei’ que se daba frecuentemente aos nenos depositados nos hospicios. Sabe Deus…

O Carpazal. Este sí que é un nome transparente. Hai carpazas, con flor lila. É un monte, atravesado por un camiño fermoso, con fentos, carballos, e as carpazas. Baixa encostado e chega ata Taboada vella, e seguindo, ata o río Deza, atravesado aí pola ponte de Taboada, a que ten ao seu carón a inscrición en pedra que fala do século X en que se fixo (na primeira feitura, enténdese).

 (Imaxe no Carpazal)


O Chamor. Non teño claro o seu étimo. É un orónimo. Aquí é a montaña de referencia. Precioso nome, verosimilmente vinculado ao ferrolán Chamorro. Hai Virxe, Nosa Señora de Chamorro. Querendo, podemos ver o orónimo morro e un prefixo Cha- como en Cha+burro. Como en Cha+Martín? En chapotear din os expertos que ese cha- deriva ou se corresponde co sub- latino. Non sei que vos diga. O Chamor pasa dos 800 metros e ás veces ten capelo ou sombreiro, indicador de cambio de tempo. Está orientado ao Atlántico e por aí veñen as frontes. No outono tapízase de fentos e cóbrese dun manto rubio. Alonso Ríos, natural desta parroquia, púxolle a un seu fillo este nome, Chamor.

Fonte Cuberta. As fontes son sempre para nós pequenos tesouros. As fontes do romanceiro, as da flor da auga da mañá de san Xoán. As fontes dos xuramentos de amor, as fontes onde de nenas en Valdeorras iamos coller caldeiros de auga fría para meter alí as botellas do viño do xantar… A Fonte Cuberta descubrimos este ano que está nunha nosa posesión (tras fraccionar entre veciños o que fora monte común). Fómola ver. Eu pensaba nunha cuberta de pedra, pero évos unha cuberta vexetal: un teito arbóreo.

 (Fonte Cuberta. A auga nace no manancial que hai un pouco máis arriba, á esquerda da foto)


A fonte de Fondevila: Fondevila é un lugar e o seu étimo é ambiguo. Pode significar precisamente ‘fonte da vila’ ou ben ‘fondo da vila’. Efectivamente, está situada aló embaixo, chegando xa ao río, desde o punto de vista da parroquia enteira (Cortegada: ten unha parte que empeza na montaña, onde o Chamor, e vai vindo, baixando cara ao río). Nunha casa das primeiras de Fondevila había, Luís ben o recorda, un escrito, pintado con letra que semellaba do dezanove, que poñía Fondo da vila. Se temos en conta que hai moitos lugares chamados Cimadevila, parece esperable que ese fose o étimo. De todas formas, a fonte dá unha auga riquísima e veñen de lonxe collela, para beber. Deita auga todo o ano, e a foto que vos mostro foi tirada en pleno agosto.

 (A fonte de Fondevila. A auga marabillosa, a estrutura de pedra igual: o cano, en troques, desmerece totalmente)


Laboriz (gheto de Laboriz). Aquí, nestes lares, un gheto é un anaco pequeno de terra, ben delimitado. Con gheada. Como penetra esa voz foránea, gueto (de orixe italiana), no acervo popular galego é cuestión que nos supera neste momento, pero apostariamos non tanto pola penetración moderna, tras a segunda Guerra Mundial, senón que pensamos que vén de antes. É verba antiga e a título de hipótese tráena os galegos que foron a América (lemos que a certas barriadas de emigrantes chamábanas así). Hai un lugar que se chama O Gueto en Monforte de Lemos. En canto a Laboriz, só caben tres posibilidades (non temos bibliografía suficiente a man como para confirmar nada). Unha, integrar a voz na familia de labor, labranza etc. Dúas, o sufixo parece xenitivo de posesión -como en Guitiriz-, logo igual haxa ou houbese un antropónimo (se cadra un alcume), un *Laboricus. Tres, hai quen pronuncia Leboriz, logo cabe pensar en ‘lugar de lebres’. E esta idea vén reforzada pola presenza en Galicia de varios lugares así chamados, Leboriz (habemos mirar na magna obra de N. Ares).

Lamachá. Como nunca o vimos escrito non sabemos se cadraría mellor escribir Lama Chá. En principio, a ortografía é indiferente. Son brañas, é dicir, prados moi húmidos. A etimoloxía é transparente. Coñecemos máis lugares así chamados, un en Ourense, outro en Portugal. En Arteixo, no val de Loureda, hai un Lamamá.

A Madorna (Calzada da madorna). Esta palabra resúltanos fascinante, por difícil, mais tamén pola propia eufonía… Vemos que en Cascais (Portugal) hai outra Madorna. Ao primeiro, nós sempre pensamos na asociación con medorra, voz derivada de meda, pero de novo Deus sabe. Aquí nestas terras de Trasdeza como voz común madorna (variante modorna) conmuta ou vale por modorra. En Vigo temos a madroa: ambas poden estar relacionadas e pode que haxa unha metátese de rn/nr. En calquera caso, nada podemos asegurar. Esta “calzada” ou camiño vello de carro comunicaba -agora é unha pista, unha estrada- os lugares de Camporrapado e a Brea. No buscador da Xunta atopamos unha Madorna en Ourense, microtopónimo tamén no concello de san Amaro. Quédanos no tinteiro aínda que na Coruña da nosa infancia había unha Madrosa (pode que compartan a raíz). Tiña unha amiga na escola que era da Madrosa. Agora retoponimizaron Lamadrosa. Algún día escribiremos algo sobre esta cuestión toponímica coruñesa.

Pena Barrada. Actualmente é un prado e non vemos pena ningunha. Pero tamén é verdade que está nunha zona de moito penedo; de feito moi preto hai unha enorme, no ‘monte común’, á que lle chaman a peneda grande. Este prado de Pena Barrada tamén está a carón do lugar chamado O Barral.

Pena Longa. Lugar de petróglifos. Agora ben sinalizados. Están estudados polo arqueólogo dezao Xulio Carballo. Foi canteira e o que queda salvouse polos pelos.

Porto do Río: Penso que toma o nome polo feito de ser un paso: hai pedras para pasar por riba… Coincide o río co camiño nese tramo. No inverno o camiño está solagado. No verán quedan pedras brillantes ao descuberto. O río é o chamado aquí ‘Río Pequeno’, abeirado por varios muíños (que tiñan e inda teñen teoricamente dono: repartíanse por días, por quendas, entre familias; cando paseamos por aí sempre entra a gana de pillar unha desas enormes moas redondas para facer unha mesa no xardín…, pero onde están din ben, falan doutro tempo con voz alta e clara). O ‘Río Pequeno’ desemboca no Deza máis abaixo da Revolta, alí onde lle chama ‘a xunta dos ríos’. Antes había un pontello de madeira. Luís recorda ben onde estaba, pero non hai fotos. Nin rastro xa, claro.

A Trigueira. Agora é un prado. Algún día botábase trigo. Luís di que cando era pequeno xa non se botaba trigo, pacían as vacas xa e había algunha árbore. Era daquela unha chousa (voz xenérica, galego común, da familia do latín clausurare. Chousa vén no diccionario académico.


 (Este é o "Prado de Cexo", recibe o nome do posesor. Ao fondo vemos o Chamor)


:::::::::::::::::::::::::::.

Ata aquí chegamos por hoxe. Xa sabedes que para nós é un pracer inconmensurable falarvos dos microtopónimos. Relembrade, por favor, a necesidade de gardar memoria deles. Hai nada, na charla (a do móbil) de varios profes (somos unha montoneira) do Insti, chegounos unha preciosa foto da zona de Labañou dos anos 60, e poñía “Os Rosales nos anos 60”. De Rosales nada. Ou Labañou (topónimo ben documentado xa desde a Idade Media) ou lugar de Fontán, así se chamaba daquela.  Seguiremos outro día. Feliz reincorporación á rutina post vacacional!