xoves, 14 de xuño de 2018

LENDO A...


LENDO TEXTOS PRELATINOS DA PENÍNSULA 

 (A chamada 'Ara de Liñarán': unha das mensaxes primordiais deste curso toca a esta xoia da nosa epigrafía. Todas as fotos están tomadas de Internet, agás a do grupo)


Hoxe, se me prestades un pouco do voso tempo e da vosa atención, quero falarvos dun galego universal, un sabio discreto e humilde –como debe ser ao meu parecer todo ser sabio-  que traballa en Alemaña e investiga sobre linguas do pasado en Europa e máis en concreto no Occidente hispano ou ibérico. Chámase Carlos Búa Carballo e estivo en Santiago impartindo un curso, “A onomástica prelatina de Galicia”.  Tiven a inmensa fortuna de poder asistir e aprendín algo importante: dunha banda, que hai que ser moi respectuoso cos límites (teoricamente xa o sabía,  e refírome aos límites da elucubración etimolóxico-lingüística, pero nunca vén mal telo presente); doutra banda, percibín con clareza que se pensaba en que sabía algo de onomástica e teonimia prelatina, o que me resta por saber é moitísimo máis. Podedes dicir: “nada novo baixo as estrelas”. Acertariades. Pero caben outros enfoques sempre entre medias. Queredes que me sincere? Pois, amigos e alumnos que fostes meus, amigos todos, hai certezas case absolutas na mente dun lingüista ou dun filólogo que de cando en vez piden ser comunicadas: o coñecemento do pasado lingüístico non é unha parvada, non é costal de palla, non é unha perda de tempo. É unha fonda e poderosa egua veloz e áxil, que coma unha aguia que partise do berce do noso planeta, do Himalaia, por exemplo, ou da cunca dos cursos primixenios (Ganxes, Indo...) baixase, batese soberbia as alas e se achegase dignísima, fermosísima, ao noso Atlántico europeo, traéndonos auga pura ou algo así, conciencia de quen fomos, quen somos, renovando alianzas. Falando, unha vez máis, da roda, do tríscele, da unidade de noso.

 (O grande filólogo indoeuropeísta Jürgen Untermann recolle das mans do Príncipe de Asturias -daquela príncipe, hoxe rei Felipe VI- o premio correspondente, no ano 2010. Carlos Búa foi discípulo de Untermann)


 (O profesor Untermann deixoulle un importante legado ao Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades)


O profesor Búa deunos un pequeno repaso ao que se sabe da lingua nai protoindoeuropea (de onde proceden as linguas indoeuropeas [Ide]). Existiría pero pouco sabemos a ciencia certa dela. Recordounos que no século XX se amplía o listado de linguas Ide, integrando as linguas tocáricas (tocario A, tocario B) e a lingua hitita (pertencente ao grupo anatólico-micénico). A póla tocaria, ao norte do Nepal, é  a máis oriental.

Para nós son moi importantes as linguas célticas (escocés, gaélico, bretón, córnico, galés...), hoxe linguas marxinais pero que noutrora gozaron dun enorme territorio na Europa continental (Suíza, Eslovenia, Austria, terras bañadas do Danubio ata a súa desembocadura), Turquía... e península ibérica.

Para quen estea animado a estudar Ide, quitoulle ferro á parte máis digamos árida da cuestión: só cómpre dominar un mínimo de fonética e algo de formación de palabras, de morfoloxía nominal basicamente... E lanzou unha e varias veces o seu axioma áureo: nada de lingüistica especulativa, nada de “xogar” coas etimoloxías... Cuestión sumamente difícil de levar á práctica: todos especulamos algo... nun dos textos analizados –por exemplo- en lingua lusitana –concretamente na inscrición rupestre do Cabeço das Fráguas- aparece a voz ifadem, e está ou parece estar en concordancia con taurom. Pois ben, no que eu sei, os intentos de comprensión de ifadem xogan con esa proximidade física na cadea escrita e presupoñen un adxectivo que indique un atributo que lle cadre ben a un touro –nunha ofrenda sacrificial a un deus, probablemente a Reve [que é interpretado polo señor Villar, experto indoeuropeísta da Universidade de Salamanca como divindade-Río]. Para ifadem  discorréronse tres étimos: un que o vincula a un verbo Ide, que significaría ‘copular’ usando unha palabra aceptada socialmente e evitando outra peor vista, daquela teriamos un touro-semental; outra derivación etimolóxica vincula a palabra a outro verbo Ide co valor de ‘bater’ e sería un touro-bravo, que combate ou así, e unha terceira idea é vincular a palabra á un substantivo, ben documentado en linguas célticas insulares, co valor de ‘teixo’ –sinto dicirvos que esta última seina de esgueira, indirectamente, e non puiden consultar a fonte, o artigo no que se defende: logo non podo asegurarvos a lóxica semántica: un touro (forte) coma un teixo?, igual que hai estruturas frásicas do tipo forte coma un carballo/buxo/breu?-. Tampouco quero cansarvos. O tema dá para moito. 
 (Unha das inscricións en lingua lusitana, esta é a do Cabeço das Fráguas)


Que pasa coa nosa terra? En Galicia non hai textos indíxenas (por linguas indíxenas entendamos aquí por exemplo o vasco, o ibérico, a lingua celtibérica do bronce de Botorrita, a lingua lusitana, a lingua tartésica –que en principio non podemos considerar Ide, e cando algún lingüista como J. Koch elucubra e analiza textos tartésicos coma se fosen célticos, o que está facendo é iso, elucubrar), mentres que para o lusitano si hai textos, textos relixiosos, ademais: textos dunha beleza en boa medida enigmática e críptica, pero beleza dunhas resonancias ancestrais profundas (como ler, por establecer un digno paralelismo,  poemas de Estirpe, de Ferrín...), un gozo inenarrable, vamos. Con Búa repasamos as tres posicións básicas con respecto ao lusitano: 1ª, a de Tovar, Antonio Tovar, grande que descansa xa en paz. Non é celta para el. En 2º lugar, a posición de Jürgen Untermann: tamén en mellor vida xa –Búa fora discípulo del-; non nega Untermann a posibilidade de ser o lusitano unha variedade céltica, con trazos moi conservadores (ao final integro unha breve addenda a este respecto). En 3º lugar acaróanse os agnósticos, partidarios de esperar. Esperan novos textos, novas inscricións que dean luz definitiva (boa opción: é o que facemos moitos de nós, os desexosos de saber o étimo da voz Coruña: esperamos novas inscricións... Díxose neste curso que a provincia coruñesa é moi pobre en inscricións, a carón das outras galegas... Así que velaquí estamos, esperando por Elviña).

Volvamos a Galicia a vista de ave... Búa insistiu moito nun par de cousas: a riqueza teonomástica do occidente noso, da península, máis de 700 teónimos... e insistiu nun dato nuclear, básico, sobre Galicia: hai datos –como a incontestable existencia da área que el etiquetou ÁREA BRIG- que nos din que esta terra foi indoeuropeizada. A existencia, ademais, de textos bilingües –celta + latín- en Galicia así nolo confirma. O celta é o prelatino máis recente. Temos a incrible sorte de ter textos latinos con parte de lingua indíxena, e son sempre textos votivos. Nestes casos que veremos as linguas indíxenas son linguas celtas. E vimos, efectivamente, algún deses textos. Citarei tres para non fartarvos:

Lugubo Aruqeobo C(aius) Iulius Hispanus v(otum) s(olvit) l(ibens) m(erito) (Sober, Lugo. A forma latina ou latinizada da parte teonímica tería sido Lugubus (ou Lugovibus) Arquienis).

Deidabo Nemucelaigabo Fuscimus Fusci f(ilius) v(otum) l(ibens) a(nimo) s(olvit) (Chaves, Vila Real; lectura presentada en Búa 2000)

*Crougiae Toudadigoe Rufonia Sever [-------] (Xinzo de Limia, Ourense. Coas terminacións flexivas latinas correspondentes teriamos outra cousa, teriamos: Crougiae Toudadigo).

Remato xa: só unha cuestión importante máis. Hai cousas que deben estar a bo recado nos museos acondicionados ad hoc. Os museos están para algo. Entre o alumnado presente estaba o señor J. María Bello, quen fora director durante anos do Museo Arqueolóxico de San Antón: tróuxonos a todos fotocopia de tres aras depositadas no museo coruñés con onomástica non latina: unha dedicada tamén a Lug, formaba parte dunha ventá de Sinoga, Rábade, Lugo; outra, dedicada ao deus Coso, servía de base do altar na igrexa parroquial de Meirás, Sada, A Coruña; a terceira, na que consta claro o oferente, un Reburro –nome común na nosa epigrafía do N.O.- , procede de San Vicente de Présaras, Vilasantar, A Coruña. Pois ben, Búa chamou a nosa atención sobre algo clave: como pode ser que un documento en pedra valiosísimo como é esa inscrición dedicada a Lug, a de Sober, portadora dun texto bilingüe único, excepcional, unha xoia de pedra, estea onde está...? Calquera podería ir por alí co tractor e darlle (como pasou coa serpe pé do cruceiro de Corme), calquera podería ir por alí e rompelo, querendo –así romperon a pedra de Cabeço das Fráguas, pensando que había un tesouro- ou sen querer) ou simplemente roubala. Esa xoia galega, a que está en San Martiño de Liñarán, Sober, ten que estar nun dos museos de Galicia. Que un bo canteiro faga unha reprodución fidedigna e se poña no lugar da orixinal. Tamén isto é o progreso ben entendido. Ata aquí chegamos por hoxe.

 (Foto de grupo, maio de 2018. Aquí só figura unha parte da xente que asistiu ao curso e lamentablemente non coñezo todos os nomes. Cito os coñecidos, de arriba abaixo e de esquerda a dereita: ?, Gonzalo Navaza, José María Bello, García Trabazo e Cayetana Jhonson; Antón Santamarina, Charo Soto, ?, Rosario Álvarez, ?; Julia Marqués, ?, Cabeza Quiles, Xesús Ferro; ?, ?, Luz Méndez, Carlos Búa e Ana Isabel Boullón. A foto foi feita por Luz Méndez)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::


Addenda breve:

Sobre o posicionamento de considerar o lusitano unha variedade celta arcaica: quizais nos conveña de vez en cando revisar os clásicos. A formulación de Untermann achégase en certo sentido ao pensamento de Henri Hubert. Este profesor, que impartira nos anos vinte do século pasado un curso de arqueoloxía na Escola do Louvre, este prehistoriador eminente –dicimos- dedicou moito tempo a diferenciar na Céltica, en Europa, as pólas de goidelos, britónicos e galos, así como as relacións íntimas en maior ou menor grao entre celtas e latinos ou italiotas en xeral, celtas e xermanos e celtas e outros pobos anteriormente establecidos nos territorios europeos onde os celtas se foran establecendo. Para Hubert, os goidélicos son sen dúbida ningunha os celtas que máis cedo se desprazaran cara a occidente, son os que teñen a lingua máis arcaica. Goidélicos ou non, tamén falaron unha lingua moi arcaica os celtas que ocuparon parte de Alemania, en concreto os que deixaron a pegada onomástica presente na Selva Herciniana. Cando estuda esta palabra, herciniana,  di: Este nome é unha reliquia dun estado moi antigo do celtismo (...), o nome da selva herciniana é dunha antigüidade que remonta máis aló da caída do p en celta... (pp. 124-126, tradución ao galego nosa, subliñado en negriña noso; en: Henri Hubert, Los celtas y la civilización céltica, Madrid, Akal, 1988). Así que teoricamente é posible considerar o lusitano unha variante arcaica do celta: a conservación do p- non é un atranco. Outra proba da súa antigüidade é que inda non se produce nesa lingua occidental ibérica a labialización da gutural (Iccona –nome dunha deusa vinculable aos cabalos- e non *Ippona> Eppona/Epona). Con todo, e como conclusión inapelable, segue sendo prudente confiar na aparición de novas probas epigráficas ou novos avances na comprensión da lingua lusitana.

xoves, 7 de xuño de 2018

ENTREVISTAS


ENTREVISTA A MULLERES QUE AMAN OS LIBROS

Entrevista a Rosario Álvarez Blanco.


Mª Rosario Soto: -Moitas grazas, Charo, por concedernos esta entrevista. Non creo que che sobre o tempo: nai de familia, docente, investigadora no eido da gramática, directora dunha revista de lingüística, membro da Real Academia Galega e agora, presidenta do Consello da Cultura Galega. Antes de máis, parabéns por este importante cargo. Que sexa  para un óptimo servizo a Galicia. O caso é que non che debe sobrar o tempo... Dinos, como o logras? Hai que sacrificar algo, ou?

-Primeiro ten que gustarche facer o que fas. Eu son unha privilexiada: gústame a vida familiar, son docente vocacional, investigo na área que máis me importa, traballo en asuntos que me permiten devolverlle á sociedade galega parte do moito que me ten dado... Gozo facendo todo iso, así que non é difícil compaxinar.

 (Fotografía de Rosario Álvarez. Todas as fotos están tomadas de Internet)
 
-Para os nosos lectores desinformados, que ignoran as funcións desa institución, o Consello da Cultura Galega conta cunha páxina web. onde poden ver que é o que aí se fai: dixitalizar documentos, poñer ao día arquivos -eu diría que nucleares como o da emigración-, actualizar páxinas webs interesantísimas como o “Álbum da Ciencia”, organizar congresos... Deixei algo básico na man ou no tinteiro, Charo? Que subliñarías ti neste sentido?

-Efectivamente, o portal do Consello da Cultura Galega é moi potente. A través del ponse a disposición do público en acceso libre unha mediateca, multitude de recursos, información cultural, etc. etc., mais esa é só a visibilización dunha parte da actividade e razón de ser do Consello, relacionada con preservar e arrequentar o patrimonio cultural galego e con fomentar a lingua e a cultura de Galicia. O Consello da Cultura Galega foi creado como un organismo de alta asesoría, independente do Goberno, que debe estar atento ao estado da cultura galega e elevar informes e propostas, dirixidas sobre todo aos gobernantes (autonómicos, locais, etc.), para defender e promocionar a cultura galega en toda a sociedade.

-Na entrevista que xa concediches á radio galega, oímosche dicir que o Consello necesita tamén poñer o día o orzamento. Todos sabemos que os cartos non caen do ceo: as Universidades necesitan máis cartos, a Academia,  a investigación e desenvolvemento necesitarían tamén... Seguramente es consciente de que nesta sociedade post crise os poderes políticos, os que distribúen os anacos da torta presupostaria, non están moi polo labor de investir máis na cultura. E porén, moitos de nós sabemos que a cultura nun sentido amplo é unha grande señora dadora de bens traducibles en postos de traballo: editoriais, parques temáticos, circuítos turísticos enriquecidos, cine e audiovisuais, novos espazos arqueolóxicos, novas patentes para a industria... Así que imos supoñer por un momento que o Goberno incrementase o presuposto para o CCG: a que destinarías eses novos cartos? Cales serían as túas prioridades?


 (Rosario Álvarez, acompañada dos señores Villares e Freixanes na sé do Consello da Cultura Galega)

-Non, creo que non se me entendeu ben. Eu non me refería ao orzamento concreto do Consello da Cultura Galega, que por certo é cousa do Parlamento de Galicia e non do Goberno (se dependésemos economicamente dun Goberno perderiamos a independencia). Non pedía para a institución que terei a honra de presidir. Falaba de maior investimento en cultura. A cultura non pode serguir entendéndose como un adorno prescindible senón como un sector estratéxico de grande importancia social e de grande importancia econónica: move unha parte importante do PIB galego, capaz de xerar e soster unha grande cantidade de postos de traballo... 

-Sabes que entre os membros de Consello hai polo menos dúas persoas que foron profesoras no noso Instituto, Ascensión Cambrón e África López? Que importante é o Instituto na nosa vida... Cóntanos, por favor: onde fixeches o bacharelato? Gardas algunha lembranza especial dalgún ensinante en concreto?

-Eu fixen o Bacharelato en Pontevedra, no Instituto. Primeiro era “O Instituto” único que había (era director Filgueira Valverde) e acabei no Instituto Feminino, que pasou a chamarse Valle-Inclán. Comezabamos daquela o bacharelato aos 10 anos e rematabamos co PREU, aos 17. O meu era un instituto dunha excelencia a toda proba. Dígoo sempre que teño ocasión, porque é moito o que lle debo. Profesores extraordinarios. O día que entrei na Real Academia Galega, hai hoxe 15 anos, tiña moito e a moitos que agradecer, pero na escolma que citei polos seus nomes estaban don Marcelino (Filosofía), don Jesús (Grego) e María Victoria [Moreno] (Literatura), os tres profesores excelentes e mellores persoas, que influíron moi positivamente na miña vida. 



-Que estás lendo arestora?

-Estou rematando A hora de espertarmos xuntos, de Kirmen Uribe, na tradución galega.

-Ata aquí chegamos por hoxe. Non ousariamos quitarche máis tempo. Quedamos moi agradecidos contigo. Longa e frutífera vida!

-E que vós a vexades! Foi un pracer.

xoves, 31 de maio de 2018

Luar na Lubre: "Canto de andar"



"
Amence paseniño nas terras do solpor
As brétemas esváense coas raiolas do sol

Meu amor, meu amor, imos cara o mar maior
Miña amada, meu ben, imos polas terras do alén

Acariña o silencio e escoita o corazón
Que moitos dos teus soños latexan ao seu son

É tempo de camiño andar e de non esquecer
Que o futuro que ha de vir é o que has de facer

E o sol vai silandeiro deitándose no mare
Facéndonos pequenos con tanta inmensidade "

xoves, 24 de maio de 2018

Voces Ceibes: "No desterro", por Miro Casabella



 Corre, voa o paxariño
levalle o meu corazón
pendorado no biquiño
dille que eu seu fillo son

corre, voa o paxariño
levalle o meu corazón
pendorado no biquiño
dille que eu seu fillo son

dille que eu quero volver
e de novo nas túas rías
nalgun espello me ver
quero outear as campiñas
arrencender teus airiños
antes que poida morrer

corre, voa o paxariño
levalle o meu corazón
pendorado no biquiño
dille que eu seu fillo son

dille que eu quero voltar
e de novo nas tuas rías
as maus e ialma a lavar
quero voltar branca flor
que neste desterro maldito
estou morrendo de amor

corre, voa o paxariño
levalle o meu corazón
pendorado no biquiño
dille que eu seu fillo son
dille que eu seu fillo son
dille que eu seu fillo son

Letra: Celso Emilio Ferreiro

xoves, 17 de maio de 2018

LENDO A


LENDO A
ANAGNÓRESE, de Mª Victoria Moreno.

(Mª Victoria Moreno. Todas as fotos están tomadas de Internet)

Para celebrar este día lemos Anagnórese e logo traballamos con algunhas palabriñas interesantes. A escritora homenaxeada este ano no Día das Letras manexa un léxico ricaz. Diso non hai dúbida. Canto ás ideas, o libro préstase ben a ser lido na aula, en cuarto da ESO, por exemplo. Presenta unha serie de temas e/ou subtemas atractivos. Por exemplo: os medos que nos invaden tantas veces na vida (Esa seguridade con que te deitaches, esa tranquilidade de portas e fiestras pechadas (...). Esa seguridade afoga no (...), p. 52, edición de Galaxia mais La Voz de Galicia); a igualdade entre homes e mulleres: a muller como persoa antes que como ser portador de xénero; a familia (os “ruídos familiares”, a ausencia dos seres próximos que se fai presenza insistente tras a morte ou na distancia); a relación entre literatura e vida; a enerxía básica da nosa existencia (o amor), suxeita a transformacións pero que nunca morre etc.



Tras a demorada lectura poden xurdir na aula debates. Á parte dalgúns dos temas citados, sempre susceptibles de discrepancias cando son comentados, a novela déixase enfocar desde outros ángulos non desprezables. Un fundamental é o cambio da sociedade desde os anos 80: se se escribise hoxe, na época dos móbiles e as redes sociais, dificilmente se mantería o descoñecemento do protagonista... Nin tampouco sería verosímil a forma de atopárense os dous... Xa non se fai dedo coma antes. Podiamos preguntarnos por que. É só porque agora todos temos coche ou facilidades físicas e económicas para viaxar? Ou é porque temos moito máis medo a relacionarnos con descoñecidos? A reflexión posterior á lectura é sempre unha nova forma de comunicación que nos perpetúa e multiplica as opcións de pensamento.

::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::



REFLEXIÓN SOBRE O LÉXICO DE Anagnórese.

PALABRAS QUE NON FIGURAN NO DICIONARIO ACADÉMICO (DRAG).

(Abreviaturas: DRAG: Dicionario da Real Academia Galega, DdD: Dicionario de Dicionarios,  TILG: Tesouro informatizado da lingua galega,  TMILG: Tesouro medieval informatizado da lingua galega, DLE: Diccionario de la lengua española, CORDE: Corpus diacrónico del español, CREA: Corpus de referencia del español actual, CORPES: Corpus del español del siglo XXI, os oito dispoñibles en liña).

As mulleres son parvas, e amais son metidas (páx. 11: ‘entremetidas’; en Trasdeza, averiguañas; en América, metiches  -se escribides metiche no CORPES, veredes que é de uso xeral, en México, América central e América do Sur, pero sobre todo en México).

E as que non mercan, nin venden, nin miran, preguntan. E todas aldean (páx. 11; DdD: ‘divulgar, facer pública unha cousa’).

Esta rapaciña xa pode casar –dicía o vello- , que é moi ganduxeira (p. 22; tampouco figura o adxectivo no DdD; si figura o verbo ganduxar ‘facer un tipo de cosido, dando puntadas longas’; parece haber aquí, no libro, unha ampliación de significado, porque a acepción que lle acae mellor non é tanto cosedora como traballadora  en xeral).

Por ti o silencio do escurelo lento (p. 23; DdD: ‘lugar sombrizo’).

Ou sexa, que vostede cala e tan amigos. Onde non... (p. 39; esta expresión non figura no DRAG, equivale a dicir do contrario..., en caso contrario...).

Acomodándose ó ritmo da miña viaxe, agora eslaiado e canso (p. 43) (DdD: “Holgazán. Lento, parsimonioso (Friol)”; probablemente a palabra pertence á familia de laio e laiar).

A sombra morada dos beizos dáballes [aos rostros] unha gramura de sono, de cansazo ou de enfermidade (p. 47) (DdD: “Gestos, muecas, visajes (Láncara)”) (DdD: Gramar: gramar “Bregar, dar una segunda mano a la masa para la fabricación del pan; Ensuciar, sobar”). Está claro que a acepción de xesto, aceno ben lle cadra ao texto. O que atopamos escuro é o étimo. Da familia de gramar? Porque cando gramamos o pan presionamos, como presiona o tempo –ou as preocupacións- sobre o noso rostro deixando a pasada, a marca, o aceno indeleble... Pensamos –se nolo permitides, porque somos conscientes da dificultade extrema de asegurar aquí nada sen un estudo máis asisado e documentado, pero tampouco non podemos evitar traer á mente a imaxe dos primeiros escritos..., nós, que tivemos a fortuna de ver o Código de Hammurabi no Museo Británico e os gravados con escritura cuneiforme no museo de Berlín- na posibilidade de achegarnos á raíz indoeuropea da grama ‘letra’, vinculada á grafía (é dicir, que se trata dunha mesma vella raíz, gram(m)/graf/grav?) e o noso pensamento lévanos a relembrar que nos inicios da civilización humana, onde a terra era bañada por fértiles ríos, Tigris, Éufrates, Nilo..., escribir era gravar, gravar cun gramil ou semellante, ou presionar na arxila... coma quen amasa pan... En fin, é unha posibilidade.

As voltas do estómago, a dolor de cabeza e o vágado convertíanse en algo insoportable (p. 48) (DdD: Desmayo. Vaído. Vértigo). Vagar , como sabemos, é dar voltas, e o que dá moitas voltas, pode sentir esa sensación de mareo, o vágado.

Volve a avelaíña, cada vez máis murcha, cada vez máis balofa (p. 51; non figura nos dous dicionarios que manexamos, nin no académico nin no que dirixe A. Santamarina; con todo, parece unha variante de baloca, voz que pode designar unha castaña cocida ou unha pataca branda, e de aí pásase ben ao sema de foca ‘baleira, oca’, amurchada).

Unha donicela saíu do foxo e atravesouse na estrada, bimbeando o seu corpo rubio e brillante (p. 62; a palabra bimbear ‘abanar(se)’ só figura no TILG –no dicionario académico vén bimbar con outros valores próximos, como ‘lanzar’, unha acepción que tamén se expresa co verbo cimbrar, sinónimo do noso bimbear. No TILG equipárase bimbear con mimbrear, de onde se deduce que a voz bimbear hai que integrala na familia léxica de vime, vimbia, vimio... Cumpriría, xa que logo, que a ortografía fose vimbear. Como sabemos, o vimbio é flexible e bimbea de marabilla na nosa man ou na do vento...).

Rodeando un belvís de pedra (p. 62: figura no DdD co valor de ‘mirador, terraza’, a etimoloxía é transparente, de bela + vista, como ocorre con Belvedere -palacio e museo de Viena, por exemplo-, ou coma o portugués Castelo de Belver... Ou coma o Convento de Belvís, en Santiago de Compostela, cantado por Rosalía [Balvís, para min sempre o das fondas lembranzas, en “¡Adiós!”, Follas Novas]).

Camiñaba a mociña garatuxando e os pais pagábanse de mirala  (p. 67; no dicionario académico (No DRAG vén o substantivo, garatuxa, pero non o verbo; si figura no DdD co significado de afagar, acariciar. Probablemente a voz pertenza á familia de gato, co interfixo –ar-, común en varias palabras galegas (carapa, carapucha, fumarada, nevarada etc.). O mesmo concepto –facerlle garatuxas a alguén-  pódese render coa frase facerlle festas, como as que fai un animal doméstico ao seu amo (“saliesen a su encuentro haciéndole fiestas de perrillo faldero”, Luis Landero, CREA).

Cos seus acenos temesiños (p. 67). Este adxectivo figura nos dicionarios, e inda así dedicámoslle un par de liñas porque presenta un bo exemplo para xerarquizar semas: primeiro vexamos o étimo: temesiño/-a ‘tímido/-a’, debe derivar de Setemesiño (por aférese da primeira sílaba, un fenómeno que coñecemos ben, por exemplo, dialectal tar, tou, tas... por estar, estou, estás...). As criaturiñas setemesiñas son pequenas de corpo, de aí, da acepción primeira de “pouca cousa, apoucado” pásase á acepción secundaria de “apoucado, tímido”. E un caso bonito e claro de derivación de semas.

Eran [as bágoas] coma unha auga morna que ía dos ollos ó rebique dos beizos (p. 79; no DdD figura a voz con este significado: “Gesto o contracción muscular del rostro, que algunos forman al reirse y a veces al hablar”, pero non lle cadra ao texto esa acepción. No TILG lemos:  “A  Rosa  chegáronselle a arrugar os rebiques , a testa , e aínda máis ...” (libro de Pedro Borreiro) e documentamos en varios textos máis rebiques dos beizos/da boca. Así que temos un sinónimo de comisura (da boca ou dos ollos). A voz claramente hai que acaroala á familia do galego bico, polo sema de ‘extremo’.  Nalgunha parte temos lido a falsa idea de que os sufixos en –que non son patrimoniais en galego. Xa deixamos dito noutro lugar deste blog que discrepamos, a documentación en textos galego-portugueses é amplísima.

As ventas arexaban sen ritmo (p. 78; o verbo arexar non figura no DRAG, pero si no DdD ‘tomar o aire’, polo movemento que fan as ventas ao respirar...). Da familia da voz aire.

A outra caeira do monte descendía mainamente ata o río (p. 89). Vén no DdD, ‘ladeira’, normalmente da montaña, pero Elixio Rivas, grande filólogo do país, documenta tamén a voz para referirse ao lateral da cama). A familia é a do verbo caer.

Afoutábanse os labregos nas chousas, pacía o gando, abríanse as portas das casas (p. 94). No DRAG vén o verbo afoutar co significado seguinte: dunha banda ‘alentar, animar, estimular’, e doutra ‘ousar, atreverse, expoñerse’. Nós usamos e coñecemos máis o adxectivo afouto. Pensamos que esta é a primeira vez en que somos conscientes da posibilidade de termos o verbo... Agora ben, ningunha das acepcións académicas lle cadra perfectamente ao uso da autora homenaxeada este ano polo Día das Letras. Pero antes de máis, entendamos o que é unha chousa. O dicionario académico dinos que é unha terra delimitada (sema etimolóxico, o étimo latino dá esa idea, de espazo pechado, clausurado) de labor ou de monte (así se entende na parroquia do meu home, en Trasdeza, máis ben a monte, e non moi grande...). Porén, este día atrás, unha coñecida de Brenzos (parroquia do Corpiño, do outro lado do río Deza), poñía esta palabra como exemplo prototípico de como é variado o mundo e como son variadas as formas da fala, porque no seu lugar unha chousa  é un prado de herba verde. Nós faremos caso ao dicionario e imos pensar que Mª V. Moreno lle chama chousas ás terras de labor, logo o que fan eses labregos é traballar como homes afoutos, ousados, sen medo precisamente ao duro traballo na terra. A acepción, xa que logo, mellor ou preferible, sería “esforzarse”.

Amais que non quería rebaixarme diante dela, galistrando e cismando coma unha pelgacha (p. 103). Galistrar vén no DdD: ‘rebuscar, curiosear, averiguar’. Sobre o étimo, propoño, a título sempre hipotético, a vinculación coa voz galiña. Como moitos de vós saberedes, a galiña dedícase a buscar e rebuscar na terra, de feito fai calvas nas hortas de tanto que rebusca. Podiamos tamén pensar nun cruzamento de galiña + rexistrar. Canto á voz pelgacha non figura no DRAG; si figura, en troques, pelgacho ‘pel enrugada’, e esa é a acepción primeira, a partir da cal se xera a acepción secundaria pelgacha ‘muller fraca e desastrada’ (como di o DdD) e tamén, secundariamente, ‘mala muller’ (en castelán pendanga, tamén co sema en común ‘coa pel que lle colga ou pende’, inda que hai quen di que inflúe tamén o tipo de prendas –con picos e pendericos colgantes- que vestirían certas mulleres “públicas”;  conste que parece unha etimoloxía ad hoc, quer dicir, para xustificar o sema de algo que pende ou colga). Neste mesmo sentido pasa a América a voz cuero para designar unha muller de vida “desastrada” .  A pel colgante, o corpo metonimizado no puro coiro cremos, así a todo, que funciona a maneira de símbolo de mala vida...

Díxome, esquecida xa do amúo que lle producira o meu xeito de preguntar (p. 103). A palabra amúo signfica ‘enfado, mal humor’ (DdD). Podía pensarse en relacionala con mudo (latín mutus), pero non nos convence porque é difícil que nunha palabra tan pouco coñecida, tan pouco usada, caese tamén o –d- (non é o mesmo ca en pater > pai, cae a consoante pero non se pode comparar o uso desa voz coa que nos ocupa). Talvez debamos pensar na cara dunha persoa con amúo: enfurruñada, os beizos abucínanse, como se pronunciase mu, quizais haxa que ver aí, nesa imaxe de beizos en mu a explicación da voz amúo (boca en forma de mu).

Muller sen nome, arroutada e malsisada (p. 110). Como unha soa palabra, malsisado non figura nos dicionarios. Deberemos grafar mal sisado, e mellor se cadra, mal asisado (o verbo asisar figura no DdD, en troques non documentamos nos dicionarios sisar co valor de ‘ter siso, xuízo’).

Estes días de primavera –díxome ela- son coma a xente moza. Cambian de xorne cando menos se pensa (p. 114). A voz xorne figura no DdD co significado: “Carácter ó naturaleza del tiempo y aun de las personas; estar de mal xorne, estar incomodado ó de mal humor” (Cuveiro, 1876). Sobre o seu étimo, propón Aníbal Otero unha voz árabe, pero a nós antóllasenos preferible arrimar a palabra á familia de xornal e xornada (do latín diurnus, a través do occitano jorn, iso é o que di o DLE, mais en galego vello parece haber influencia do francés: onde chaman as Nogueyras e outro      journal onde chaman o Baçelare outro jornal [TMILG, ano 1421]): nada hai máis cambiante có día, xa o di o refrán: “Todos los días no son iguales, ni todos los años abundantes” (Gonzalo Correas, CORDE).

Miraba para min con desgairo (p. 148). Significa aquí con certo desdén. O DLE dinos que a voz desgaire vén do catalán a escaire ‘oblicuamente’. Tamén poderiamos pensar no galego de esgueira –variante da frase de esguello-  co mesmo valor semántico. De feito, unha das máis cedas documentacións para o castelán procede de Álvarez de Villasandino, un poeta pertencente á escola poética galego-castelá (documento de 1420, CORDE). Sobre a hipótese catalanista, recoñece Corominas que neste valor (idea de mirar de esgueiras ou de esguello) preciso non se documenta a expresión en catalán.