mércores, 14 de xuño de 2017
mércores, 7 de xuño de 2017
LENDO A
“NADA” – CARMEN LAFORET
(Carmen Laforet. Todas as fotos están tomadas de Internet. O labor de busca das fotografías foi realizado por Blanca Rodríguez Bueno e Claudia Liñeira Permuy, alumnas de 4º ESO B)
Opinión persoal
A verdade é que este libro faite poñer
na pel de Andrea, nos sentimentos e na angustia que sofre continuamente; é
entretido por momentos, ás veces romántico tamén e ao final triste pola morte
de Román. Nunca lera unha novela así, nótase no comportamento da familia o
sentimento da época que están vivindo (posguerra), gustoume bastante xa que me
enganchei á súa lectura polas cousas e situacións que cada día vivía a familia,
conmoveume e realmente, como dixen antes, ten algo que fai que a túa empatía se
incremente e sintas exactamente o mesmo que os personaxes en cada momento. Moi
bo libro, e por suposto, recomendo a súa lectura.
Alba
Souto Parga, 4ºB.
(Barcelona: estación de Francia nos anos 40: a esta estación chega Andrea ao principio da novela)
:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::
(Barcelona nos anos 40. Paseo de Gracia)
Aí atrás, falando con Lisi
(colega de lingua castelá e literatura) de certos alumnos que temos en común,
enxalzoume o traballo de Alba Souto sobre Nada
de Carmen Laforet. Eu coincidín en
grande medida na valoración sobre a marcha e progresos de Alba porque
xustamente por aqueles días, comentando certos versos do poema de Celso Emilio,
“Deitado fronte ao mar”, que viña no
libro de texto (Non falo pra os
soberbios,/ non falo pra os ruís e
poderosos,/ non falo pra os
finchados, / non falo pra os valeiros,/ non
falo pra os estúpidos) pregunteilles que outros versos lles relembraban e
ela fora a primeira en erguer a man e citar aqueloutros de Pondal, os que
aluden aos imbéciles e escuros que non son capaces de entender a voz dos
piñeiros…
A conversa sobre o libro
de Laforet deunos pé para falarmos das voces femininas na literatura: Lisi
confesaba que ás veces pensa que si é lícito falar de certas voces femininas
máis capaces de espellar a complexidade humana da muller (fronte a aqueloutros
enfoques, non infrecuentes, masculinos que deseñan a muller coma unha meretriz
ou coma unha santa abnegada, de forma un tanto maniquea ou simplista). Claro
que tamén recoñecía as grandes excepcións: Tolstoi, Flaubert, Clarín. Dicía
Lisi. E inda se podían engadir outros clásicos, como Cervantes, por exemplo,
tan perspicaz e tan bo coñecedor da psicoloxía da muller. Porén, este día a
miña colega matizaba: sabes?, estou lendo
Patria de Aramburu e recoñezo que é
brillante á hora de lles dar vida e poñerlles voz aos personaxes femininos…
Si e non. Si que hai homes
escritores que escriben ben sobre a forma de ser das mulleres. E viceversa. E
non, non é doado determinar fronteiras entre homes e mulleres, autoras e
autores. Na conversa mínima sobre o tema (os cinco minutos entre clase e clase
só dan tempo para breves pinceladas) interveu un chis Gundín, quen dixo: o que está claro para min é que Carmen
Laforet estaba ben asesorada: ela participaba en tertulias literarias de nivel
naquela facultade, naqueles tempos…
Conclusión rapidísima:
cómpre cultivar sempre a arte tertuliana.
Volvamos aínda un par de
minutos, con Alba e con Nada, por
favor.
(Barcelona: a rúa Aribau a principios do século XX. Aí vivía a familia de Andrea)
OS TEMAS DA OBRA
Pídolle a Alba que ordene de 1 (máxima
importancia) a 5 os temas posibles na novela, e que engada ela outros, se cre
que os hai e que teñen un peso específico na obra e o resultado é este:
1º.
A evolución dunha persoa adolescente.
2º.
A miseria da sociedade española da posguerra.
3º.
As desigualdades sociais.
4º.
As diferenzas xeracionais.
5º.
A liberdade en xeral e/ou a falta da liberdade da muller en particular.
Engade
a nosa alumna que o tema principal, o nº 1, está fortemente influenciado polo
segundo.
Na nosa opinión, as diferenzas
xeracionais non pesan tanto como a falta de liberdade da muller, inda que na
novela de Laforet, se ben se pensa, un factor está moi
relacionado co outro. É a tía Angustias, representante da outra xeración, quen
enuncia claramente desde o principio os límites: “unha muller para ser boa, ou
casa ou métese monxa”. Angustia é controladora, quere saber a onde vai e de
onde vén cando Andrea sae da atmosfera familiar.
A liberdade é fundamental, para Andrea
tamén: quizais se non fose muller, non sentiría tan fondamente a súa falta e
non tería ela mesma a necesidade de buscala,
creala ou reinventala a través da literatura: Llorar en soledad era lo único que a mí, en mi adolescencia, me estaba
permitido. Todo lo demás lo hacía y lo sentía rodeada de ojos vigilantes
(p. 216 da ed. abaixo citada).
Podían enunciarse outros subtemas,
como o amor e a amizade. A relación das dúas amigas, Andrea é Ena, é un
paradigma literario de amizade feminina. Tamén vemos en esbozo outros amores: o
da nai de Ena por Román (obsesión de adolescente: modelo do mal amor, ou como
dicía Rosalía, amores cativos, en Follas Novas); como hai un prototipo de amores tranquilos (o que sente Jaime por Ena); e temos o amor medio prohibido da curmá polo curmán
(apenas un bosquexo na distancia, na festa rica en asociacións literarias -aquí
é a muller a da clase inferior e o home é o burgués clasista: no libro de
Marsé, Últimas tardes con Teresa, é
ao contrario).
E hai, por suposto, outro subtema
aínda, subtema que en certas páxinas medra e agarra con forza impetuosa e
espiritual o corazón do lector: o amor pola cidade en que un vive, neste caso
Barcelona. A Barcelona de outrora, a que non volve, a que deixa un pouso de
señardade (sentímolo todos con clareza cada vez que paseamos e volvemos aos
lugares da infancia: sexa na Coruña, sexa na vella Barcino). Subimos ao
Tibidabo con Andrea e nada que ver coa cidade do 2017: Los pinos corrían en una manada espesa y fragante montaña abajo, extendiéndose
en grandes bosques hasta que la ciudad empezaba. Lo verde la envolvía,
abrazándola. (páx. 151 na moi coidada edición de Círculo de Lectores, edición acompañada dun caderniño soberbio,
rico en datos, de Ana Cabello). Outra lembranza da vella Coruña perdida, a dos
merendeiros: Comíamos [...] en merenderos, entre pinos, al aire libre
(p. 131). É curioso, como a mente asocia e une lembranzas. Cando Andrea recorda
el tintineo del tranvía e aquel grito lejano: -Drapaireee! (a chamada
polo trapeiro), nós recordamos o trole, o número 4 de Monelos a san Amaro, o número 12 dos Castros á Cidade Escolar, e
recordamos aqueloutro berro coruñés, de barriada: -Sardiña viviiiña!
Ah! A torre gótica da súa catedral:
grazas a ela na noite pode elevarse o espírito de Andrea nunha simbiose símbolo
pétreo-alma humana. E esa luz, esa
barroca, inconfundible luz de Barcelona (p. 219).
Debémoslle agradecer á nosa colega
María Luisa Prado (Lisi) e mais á nosa alumna de cuarto da ESO, Alba
Souto, a relectura feliz, a redescuberta
de Nada. Descanse en paz Carmen
Laforet. Séxalle leve a terra, si.
(Portada da primeira edición da novela de Laforet)
xoves, 1 de xuño de 2017
VISITANDO
VISITANDO
(Paula, Charo e Carolina. Xardín botánico de Padrón)
Visitamos recantos
incógnitos das terras de Santiago cos alumnos de cuarto da ESO. Señorío de
Santigo, unha das provincias, e non pequena, do Vello Reino. Imos da man de Antonio Fondo,
o voso profesor de Relixión, licenciado en Historia. Gran persoa, grande
cultura, inabarcable amor á Terra. Sempre aprendemos algo con el. Dámoslle por
enésima vez as grazas: agradecemos ver, amar a telúrica e viva forma (a paisaxe
que nos fai evocar do lido, páxinas pedrayanas, guillenianas, novoneiranas),
coñecer novos datos. Paramos primeiro no xardín botánico de Padrón (foto na
sequoia baixo a cal verosimilmente sentara
Rosalía, sempre inspirada: pregúntolles de onde nos chegan esas árbores,
rememoro outra viaxe, á Serra Nevada californiana e fago a inevitable conexión
coa Ave Fénix).
(Representación do bautismo da raíña Lupa. Interior da igrexa de Padrón)
(Xa no pazo do Faramello, tras plantar a árbore do amor)
En Padrón vemos a
Fonte do Carme ou da Trabanca, da que xa falamos noutra ocasión, aquela na que
aparece representado o bautismo da Raíña Lupa: o propio Santiago é o que a
bautiza. A representación pétrea na fonte o que está facendo é recoller
tradicións moi antigas, incluso anteriores ao medieval Códice Calixtino; en calquera caso nese libro xa se fala da
conversión á nova fe de Lupa, convencida ela mesma polos prodixios –touros ou
uros do Monte Sacro ou Monte Illicino que son amansados ou que se axeonllan,
que se deixan xuncir, que logo se paran misteriosamente alí onde o novo
sepulcro santiaguino será ergueito e deita de contado auga en manancial
marabilloso etc.- e así rexenérase e fica instruída por inspiración divina. Da
mesma maneira quere Carlomagno, na Chanson
de Roland, que mude Bramimunda. Deixou escrito Turoldo: A raíña de España [...] convértese cristiá por verdadeira fe
(todo isto publicámolo nun artigo, “Da Raíña Lupa e da tradición xacobea”, no
ano 2003). Recordaba este xoves sacro, como o Pico que visitamos, Antonio Fondo
que o outro nome de Lupa era Atia. Antonio recibe este dato porque o citaba un
experto en libros de temas xacobeos, Juan José Cebrián Franco. Hai un artigo
(LA REINA LUPA DE IRÍA©2008© Don Aurelio José Miguel Isamat Anaque de
Catalania/Don José Julio de Herrera Anaque de Gautia) dispoñible na rede (http://www.sangrial.com/pdf_files/reinalupadeiria.pdf)
onde se vincula o nome de Atia co que aparece na lápida sepulcral conservada no
Museo do Mosteiro de San Paio de Antealtares, Atia Moeta. Esa lápida formaba parte do panteón, panteón que se
supón que pertencería inicialmente a unha dona principal así chamada, onde foi
sepultado Santiago Apóstolo. A identificación Atia=Lupa entra no campo das
hipóteses de difícil comprobación, inda que en principio parece responder a un
desexo de facer entroncar a mítica raíña nosa coa nobreza romana de maior
avoengo, nun típico proceso de aculturación. En calquera caso, nós estivemos
mirando na epigrafía hispana (Hispania
Epigraphica) e observamos que o nome Attia
non é infrecuente en epitafios e inscricións varias: Attia Galla, Domitia · Attia
· / Caesarobrig(ensis), Attia L(uci) lib(erta), Attia Luciani / Olaur(ensis) (de Lora de
Estepa, Sevilla), Attia Fabia, Attia
Clarina (este atopado xa máis cara o NO, en León), Attia Paterna, achada en Cáceres; tamén en Cáceres: Attiae · A(uli) · fil(iae) · Avitae ·
A(ttia) Galatia / mater. E pode que Atua sexa variante da nosa Atia
(documentamos unha Atua Boutia,
cluniacense, cun segundo nome claramente celta). Tamén se documenta o nome de varón,
Attio. O nome parecer parece de raigame latina (a Atia quizais máis famosa na
historia é a pertencente á familia Xulia, a sobriña de Xulio César), pero
habería que averigualo con máis calma.
(No pazo do Faramello: escoitando as explicacións de G. Rivero)
(A prof. Carmen Aquino diante da copia da imaxe de Bernini. Interior da capela do pazo. A obra orixinal gárdase noutro lugar)
(Pazo do Faramello: a chamada "rocha nai")
Deixamos Padrón
para dirixirnos ao pazo do Faramello, onde estivo afincada unha importante
fábrica de papel. Estamos a uns doce quilómetros da capital de Galicia.
Espéranos e guíanos o copropietario, Gonzalo Rivero de Aguilar, unha persoa
chea de vitalidade, namorada do pazo, da súa historia e que sabe envolver en
páxinas mítico-literarias o espazo, as cousas e as plantas que o rodean. Non me
estendo moito sobre as pequenas (e grandes) xoias e tesouros e historias
marabillosas do pazo porque atopades en Internet información abonda (en: http://www.pazofaramello.com/visitas-c21f5,
e tamén en: https://foros.xenealoxia.org/viewtopic.php?t=8945).
(Pías, para botar os farrapos, da vella fábrica de papel. Chamábanlle "pudridoiros", e había 21)
Preguntáballe ao
final da visita se recibe subvencións públicas para manter todo aquilo e
contestoume cun chisco de san orgullo que non, que vive das visitas que recibe.
Un home nobre e directo, así o xulguei. Teño idea de volver cos meus en visita
xa non de grupo escolar. Pero os rapaces ficaron encantados, desfrutaron moito,
atenderon regularmente ben e creo que aprenderon un montón. Plantamos unha
árbore de Xudas ou do amor (parecen nomes contraditorios). Recordamos en voz
alta, primeiro o libro de Marina Mayoral, Unha
árbore, un adeus, no que a protagonista planta un magnolio axudada polo seu
antigo namorado, Luis, se non me falla a memoria. Logo recordamos os
defuntiños, especialmente aqueles que faleceran no accidente de Angrois. A
árbore que plantamos formará parte dun xardín-memorial. Xunta a ese xardín había un estanque (a presa
da antiga fábrica de papel) e preside impoñente o espazo, un grande penedo.
Díxonos Gonzalo que os aldeáns circundantes chamábanlle de sempre a rocha nai e que servira antigamente para
facer ritos de paso á puberdade (se ben en Internet se fala de propiedades de
fertilidade “para os peregrinos”, en http://www.sondocamino.com/placeres/pazo-de-faramello).
A ver nun futuro próximo se é posible falar con algunha paisana xa maior que
nos arrequente e ilustre sobre este punto. A Gonzalo, claramente, gústalle
moito enraizar todo o que pode na cultura celta: facía especial fincapé nos
freixos (aínda que non esqueceu falarnos das 16 árbores senlleiras do pazo, e
insistiu as veces que fixo falta na necesidade de repoboar a aba do castro
desfeita no 84 polo Hortensia con especies autóctonas). Sabe ben que no mundo
tradicional celta o freixo representa o tránsito entre o pasado, presente e
futuro: cando vai morrer xa lle está nacendo outro dentro, é unha elegantísima
árbore que pode vivir uns 300 anos. Rica familia con esta raíz na nosa lingua: Freixal, Freixeira, Freixeiro, Freixido,
Freixomil... Evidentemente, o amor por esta simbólica árbore non é
privativa dos celtas: os xermanos tamén o souberon valorar: aí está a épica
nórdico-europea, co Edda e o Yggdrasil, a árbore da vida, freixo do Universo.
(Plantando a árbore no xardín memorial dos defuntiños do accidente ferroviario de Angrois)
Prometinlle
ao señor Rivero ao despedirnos que lle faría chegar un relato celta sobre a
importancia da vara de abeleira, para
que enriqueza as súas referencias simbólicas tocantes ás árbores. Pensaba eu
nun relato preciosísimo das tres doncelas transparentes localizado en
Pontedeume e recollido por Jean Markale (Contos
e lendas dos países celtas). Pero falloume a memoria: o meigo-druída non
axita unha vara de abeleira nesa mítica historia, senón unha póla de maceira.
Logo repasei os recitativos atribuídos a Merlín que inda se conservaban na
Bretaña do XIX e tampouco achei a abeleira, senón o acivro: -Ou, bardo Merlín, de onde vés coa túa roupa
feita cachizas? Onde vas así, coa cabeza descuberta e descalzo? Onde vas así,
meu vello Merlín, co teu caxato de acivro? (Hersart de la Villemarqué, Chants populaires de la Bretagne, a
tradución ao galego é nosa). Un acivro senlleiro forma parte do patrimonio do
pazo (16 árbores senlleiras!), o acivro máis antigo de Galicia está no Pazo do
Faramello.
(Charo e Marta: boa proba de que a raza mellora. Estamos no Pico Sacro)
(Antonio na entrada da cova do Pico Sacro: foco probable das lendas sobre o estraño señor do Pico, aquel que daba beberaxes ás mozas... )
(Antonio e Charo: confiamos en vivirmos aínda moitas viaxes con tan espléndido guía)
(Fervenza do río Zaramo. Estamos preto do Pico Sacro)
:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::
NOTAS FRASEOLÓXICAS SOBRE ‘FARAMELLO’.
Pregunteille a
Gonzalo se lera ou oíra algo sobre a orixe da palabra Faramello e díxome que en galego signficaba muíño, e que había un topónimo, Framelle,
onde tamén había muíños. Discrepo, aínda recoñecendo que, como hipotizo máis
abaixo, certa conexión hai entre o proceso que fai un muíño e o fragmento
resultado da moenda/fragmentación. Os topónimos do tipo Framelle (Monfero, A Coruña), Framille
(Lugo), veñen de nomes de posesores
góticos, a forma en –elle/-ille indícanos xenitivo de posesor (trata estes
nomes Nicandro Ares, en Estudos de
toponimia galega, t. I, p. 518).
Sobre
o significado da voz Faramello
podemos dicir o seguinte: primeiro, a presenza do artigo (Pazo do Faramello)
fainos pensar nun substantivo común, non propio.
En segundo lugar, está o problema da familia á
que pertence: se dicimos que pertence á de faramallas,
faramallosa, faramallada non parece haber problema: á parte da fonética semellante,
hai un sema en común, o sema [+ ENREDO]. No galego actual ese é o valor que
subsiste para faramello como voz
común ‘que enreda, fedello’. Tamén o verbo faramellar
significa ‘revolver, enredar’.
Agora
ben, ‘fedello’ parécenos acepción secundaria: a primaria podería estar próxima
a ‘enredo’, pero aínda non sería esa a primaria para faramello. Cremos posible supoñer outra acepción máis material e
concreta e quizais, só quizais, esa é a que se encontra agochada na frase botan a rebatiña coma quen cisca unha
peneirada de faramello (de Johán Vilanova, TILG, 1934). Aí faramello dá a impresión de ser aquilo
que resulta da moenda: algo que se esfaragulla
ou se esfarmaga. Máis aínda,
supoñemos que faramello pertence á
familia de farelo.
Antes
da fabricación de papel nese lugar (hoxe chamado do Faramello), alí facíanse farrapos de liño para mandar fóra á
transformación industrial correspondente: os panos de liño esfarelábanse, coma quen di, facíanse con el anacos, farrapos, un
auténtico “esmendrello”, un faramello.
Movémonos
arredor da raíz FAR-/FARR-. De igual maneira que o latín farrago significaba ‘mestura de varios grans’ e mais ‘compilación
de pouco valor’ (Corominas, s.v. FARRO), así tamén vemos eses dous semas en faramallas. Cando Risco (TILG) fala de faramallosa retórica (cast. farragosa) xa temos unha acepción
secundaria.
O
efe inicial pode trocar por outra fricativa en voces da mesma familia: así, se faramello é un revoltoso ou enredador, zaramalla é un enredo. Se faramallar é enredar, iso mesmo é o que
significa zaramallar (TILG: s.v.
FARAMALLAR), mera variante fónica.
Logo,
insistimos, cómpre partir da raíz FAR-/FARR-
e moverse con cambios de sufixos e interfixos. Porque entre, imos poñer
de exemplo, farelo e faramel(l)o o que se integra, verosimilmente,
é o interfixo –am- (integrable na
serie frecuente de interfixos como –ar- de
carapucha,
nevarada, caparazón, fumareda...),
un interfixo que explica voces como cárcamo
(sobre carca), cábramo ‘corda’ (sobre cabo?, cable?), cártamo (un tipo de cardo),
calzamo/calsamo ‘tipo de planta’
(sobre calce), védramo ‘espesura das fragas’ (sobre verde?) etc. Vén sendo un acrecentativo do corpo fónico de
determinadas palabras, do tipo de –ar-
xa citado ou do tipo de –ag(o)- (sámago
sobre samo, córgamo sobre corgo,
cast. relámpago en relación co noso lampo/relampo). Desta maneira
explicaríase o paralelismo entre farelo
e faramello, cun interfixo
acrecentativo –am-. A semántica
axuda porque mantense o sema común de ‘fragmento’, como en faragulla. Como se pasa da idea de ‘fragmento’ a ‘enredo’ é doado:
as partículas únense, mestúranse e o que
está mesturado frecuentemente está revolto, enredado.
Xa
á derradeira, permitídeme que vos faga
saber que o papel fabricado no Faramello pasou á fraseoloxía: no TILG
documentamos a frase (Ter) papeis do faramello
co significado irónico de ‘(ter) pedigree’: xa
vou por riba do tellado do Casino , casa onde non ademiten monteiras , pois
solo queren os que teñan limpos e bos papés do faramello (O Tío Marcos da
Portela, 1876); si teñen papés do faramello
, bon proveito lles faga (1877); nado
como o máis probe , sin representación na sociedade , sin papés do faramello
(1883). E incluso pode estar elidido o subs. papel, cobrando a frase preposicional do faramello o valor léxico correspondente: sempre en Ourense 1 , sempre
tivemos , aristocracia do faramello , xentes de tono , homes soberbios que andar
cos probes teñen a menos (1884): xa vedes que neste texto está clara a sinonimia, refírese ironicamente
á xente con pedigree.
mércores, 24 de maio de 2017
ENTREVISTAS
ENTREVISTAS
A MULLERES QUE AMAN OS LIBROS
ENTREVISTA
A EMILIA CORTÉS IBÁÑEZ
(Fotografía de Emilia Cortés I., a quen lle agradecemos moito a súa xentileza para connosco)
-Soy profesora
de Instituto, vocacional, he disfrutado y disfruto mucho en clase con mis
alumnos. Actualmente soy profesora-tutora de la UNED, enseño Lengua y
Literatura Españolas. Desperté al mundo de la investigación cuando hice la
tesis de doctorado y me quedé enganchada, tanto que ya no he dejado de trabajar
en esta línea. Y soy muy feliz.
-La
investigación te exige tiempo, dedicación y los enseñantes no andamos muy
sobrados del primero pero siempre he encontrado un hueco, muchas veces a costa
de ratos de ocio o de sacrificar otras aficiones. Pero si el trabajo de
investigación te ha atrapado, ni notas esas cosas que te pierdes; solo
disfrutas con lo que estás haciendo y con los resultados que estás obteniendo.
El mundo de la
investigación es un mundo solitario, que uno mismo se organiza, se programa y
al que hay que acotar para poder conseguir los objetivos y no perderse en el
camino. En cierto modo lo comparo con la natación, en ambos, la resistencia es
imprescindible para conseguir el objetivo. No olvidemos que el que resiste es
el que vence. Y, cuando se vence, se es feliz.
No es
complicado llegar a las metas que uno se propone, es esforzado. Creo que el ser
mujer no me ha traído dificultades añadidas en este trabajo, no así en otros
campos en los que he tenido que sufrir situaciones difíciles por el hecho de
ser mujer. No más que otras muchas mujeres.
(As fotos de Zenobia e Juan Ramón fóronnos
facilitadas pola profesora Emilia Cortés e pertencen ao arquivo:
Sala
Zenobia-Juan Ramón Jiménez. Universidad de Puerto Rico, Recinto Río Piedras)
-Mi relación con Galicia empezó
fuera de Galicia, en Denia, en 1992, en un curso de verano sobre el teatro de
Gala. En ese curso conocí a Manuel Cousillas y su amistad y la de Irene Barros
me trajeron a Galicia unos años después. Su amistad y el trabajo me han unido a
Galicia. Aquí creamos la Sociedad Española de Estudios Literarios de Cultura
Popular (SELICUP) y la revista correspondiente, Garoza, y en esto hemos estado trabajando desde el año 2000.
(Sala
Zenobia-Juan Ramón Jiménez. Universidad de Puerto Rico, Recinto Río Piedras)
- De todos os campos que cultivaches como escritora, cine, teatro, ensaio etc., cal é o teu favorito?
-Es cierto que he trabajado en una gran
variedad de campos y, no importa en el que esté, siempre me siento atrapada, el
tema me enamora; cuando trabajas así, los resultados son mucho más productivos.
Me gustó mucho trabajar sobre el teatro, fue mi tesis de doctorado; me gustó
hacerlo sobre el cine, además de por el tema en sí, porque supuso revivir
etapas y momentos pasados; trabajar en novela me encanta…; pero bucear, meterme
en la vida de personas interesantes es mi auténtica pasión. El trabajo de
archivo, solitario, enriquecedor, me gusta muchísimo, me relaja.
He notado que con el paso del tiempo
mis gustos en literatura han ido cambiando, ahora me interesan muchísimo las
vidas de las personas, ver cómo resuelven momentos o situaciones difíciles; me
interesa la vida, ver las soluciones que se le dan. Me gusta la realidad, la
vida, no la ficción; ya no hay tiempo para ficciones.
(Zenobia cando era unha nena.
Sala
Zenobia-Juan Ramón Jiménez. Universidad de Puerto Rico, Recinto Río Piedras)
-El tema que me mantiene prendida
desde hace algunos años es la figura de Zenobia Camprubí. Hace ya un tiempo, me
empeñé en conseguir que, cuando nombrase a Zenobia, no tuviese que añadir “la
mujer de Juan Ramón Jiménez”. Y me empeñé por una razón muy sencilla: ella era
ya Zenobia antes de que el poeta apareciese en su vida. Desde entonces sigo una
cruzada que es la de dar a conocer a Zenobia no solo a los investigadores,
también al gran público. En ello estoy embarcada.
Para conseguirlo me he ocupado en
editar todos aquellos escritos que ha dejado Zenobia: cartas, diarios, notas,
artículos, escritos varios… Es un trabajo apasionante. Me encanta ver a la niña
Zenobia, su primera carta -garabatos, más bien-, e ir avanzando por la
adolescente, por la joven que tiene pretendientes y descubrir a esa muchacha
-ya hecha- que un día de julio de 1913 conoce al poeta moguereño al asistir a
una conferencia en la Residencia de Estudiantes, calle Fortuny de Madrid. Para
él fue un flechazo, a ella le costó un poquito.
-Hay dos razones importantísimas.
Una. Es una mujer con una rara
personalidad, una personalidad muy interesante; ella como unidad,
independientemente de ser la mujer de Juan Ramón. Zenobia es un claro exponente
de la mujer de la Edad de Plata, una mujer moderna, activa, adelantada a su
tiempo, polifacética. Con 14 años publicó su primer artículo en una revista
neoyorquina, después vendrían las traducciones de Tagore -veintidós obras-; mujer de negocios,
es dueña de Arte Popular Español -tienda de antigüedades en Madrid-, decoradora
y exportadora de arte y antigüedades a EE.UU.; cofundadora y secretaria del
famoso Lyceum Club femenino. Fue una mujer que vivió con gran fuerza su
compromiso social y trabajó en el Comité Femenino de Higiene Popular, además de
en diferentes Roperos; cofundadora de la Enfermera a Domicilio; amante del
mundo infantil, desde jovencita colaboró en guarderías norteamericanas.
Otra. Por la importancia capital que
Zenobia tuvo en la vida y en la obra de Juan Ramón Jiménez. Supo lograr el
clima y el ambiente propicio para que el poeta crease su obra; siempre lo
cuidó, tanto en las etapas de calma como en las de crisis, que fueron
abundantes; diariamente trabajó en la obra de Juan Ramón, seleccionando,
ordenando, transcribiendo…, sin olvidar la relación con las editoriales.
Zenobia es el eje en la vida y en la
obra de Juan Ramón. La gran obra de Zenobia es Juan Ramón. Cuando le
concedieron el Premio Nobel al poeta la
obra de Zenobia cristalizó.
-Leo ensayo pero la mayor parte de
mis lecturas giran en torno a personajes o hechos relacionados con la Edad de
Plata. Una etapa de nuestra historia, tan importante, tan interesante, tan
próxima temporalmente y tan desconocida. Estas lecturas me ayudan a que, poco a
poco, vaya encajando las piezas que tengo de la vida de Zenobia, que es mi
actual reto.
-
Todos sabemos da importancia da literatura epistolar, en Galicia e fóra dela. Exemplos
de sobra coñecidos son as publicacións de Barreiro e Axeitos sobre as cartas
entre Rosalía e Murguía. Extraordinarias son as cartas entre Emilia Pardo Bazán
e Benito Galdós etc. Cres que as novas tecnoloxías condenarán a morte a literatura
epistolar? Dános a túa opinión persoal sobre este tema, por favor.
-Creo
que ya está condenada. ¿Quién escribe hoy una carta? Nadie. Todo el mundo va
deprisa, detenerse a escribir unas líneas es demasiado esfuerzo. Los WhatsApp
son mínimos; es impensable que uno de nuestros jóvenes escriba un WhatsApp de
más de tres líneas. Te bombardean con el sonido al recibir diez mínimos,
sucintos mensajes; tienen prisa al escribir, tienen prisa al decir.
Las
cartas son un documento fantástico que nos muestran comportamientos, actitudes,
costumbres, intrahistoria… Todo ello nos ayuda a poner en pie etapas, vidas y
todo aquello que fue y que nos ha traído a lo que hoy somos. Nos enseñan algo
sencillo y complicado a la vez: nos muestran la vida.
¿Qué
sabrán de nuestra vida en el futuro?
1.- Bibliografía de Zenobia
--- Zenobia Camprubí, Diario 1. Cuba (1937-1939), Graciela Palau de Nemes (ed.). Madrid:
Alianza Editorial, 1991.
--- Zenobia Camprubí, Diario 2. Estados Unidos (1939-1950), Graciela Palau de Nemes
(ed.). Madrid: Alianza Editorial, 1995.
--- Zenobia Camprubí, Diario 3. Puerto Rico (1951-1956), Graciela Palau de Nemes (ed.).
Madrid: Alianza Editorial, 1991
--- Zenobia Camprubí, Epistolario 1. Cartas a
Juan Guerrero Ruiz (1917-1956), Graciela Palau de Nemes y Emilia Cortés
Ibáñez (eds.), Nota a la edición de Emilia Cortés Ibáñez. Madrid: Residencia de
Estudiantes, 2006.
--- Zenobia Camprubí – Graciela Palau de Nemes, Epistolario 1948-1956, Emilia Cortés
Ibáñez (ed.), Madrid: Residencia de Estudiantes, 2009.
--- Zenobia Camprubí y Juan
Ramón Jiménez, Diario de dos
reciencasados, Emilia Cortés Ibáñez (ed.), Huelva: Publicaciones de la Universidad de Huelva
– Fundación Zenobia-Juan Ramón Jiménez, 2012.
--- Zenobia Camprubí, Diarios de juventud. Escritos. Traducciones, Emilia Cortés Ibáñez (ed.),
Introducción, Nota a la edición,
Transcripción y Traducción de Emilia Cortés Ibáñez. Sevilla: Fundación Lara,
2015.
--- Zenobia Camprubí, Epistolario 2 (1895-1936), Emilia
Cortés Ibáñez (ed.), Introducción, Nota
a la edición, Transcripción y Traducción de Emilia Cortés Ibáñez. Madrid:
Residencia de Estudiantes [en prensa].
--- Zenobia Camprubí – Olga Bauer, Epistolario 1932-1956, Emilia Cortés
Ibáñez (ed.), Introducción, Selección, Edición y Transcripción de Emilia Cortés
Ibáñez. Huelva: Publicaciones de la Universidad de Huelva [en prensa].
--- Federico de Onís – Zenobia Camprubí – Juan Guerrero, Epistolario (1921-1949). La Casa de las
Españas. Revista Hispánica Moderna, Emilia Cortés Ibáñez (ed.),
Introducción, Selección, Edición y Transcripción de Emilia Cortés Ibáñez. Huelva: Fundación
Zenobia-Juan Ramón Jiménez [en prensa].
2.- Bibliografía mínima sobre
Zenobia
--- Mujer y escritura autobiográfica: Zenobia Camprubí, Emilia Cortés
Ibáñez (ed.), Huelva: Diputación Provincial de Huelva, Los libros del trienio, SECC, UNIA, 2008.
--- Zenobia
Camprubí y la Edad
de Plata de la
Cultura Española, Emilia Cortés Ibáñez (coord.), Sevilla:
Universidad Internacional de Andalucía (UNIA)-Fundación Caja Rural del Sur,
2010.
--- Campoamor
González, Antonio. Juan Ramón Jiménez y
Zenobia Camprubí. Años españoles (1881-1936). Sevilla: UNIA, 2014.
Subscribirse a:
Publicacións (Atom)























