BUSCANDO PALABRAS

BUSCANDO PALABRAS

Outro posible galeguismo no español de América: “Regalado se murió”

 

 

Chegou ás nosas mans o libro Fraseologia & Cia. Entabulando diálogos reflexivos, volume 2, un feixe de interesantes artigos cuxa edición foi coordinada pola profesora brasileira Suzete Silva. Nun deles, o titulado “Coincidencias fraseológicas entre Cuba y Canarias”, o doutor Luis Alberto Alfaro Echevarría, da Universidade Marta Abreu de Las Villas, Cuba, achéganos como fraseoloxísmo común tanto a Canarias como a Cuba, este dito: regalado se murió.

 

 A frase, en galego, nós témoslla oído á nosa nai valdeorresa, octoxenaria. Volvímoslle preguntar este día e díxonos sen dubidar un só intre: “O regalado morreu. De toda a vida, xa o dicía a miña avoa”. Para maior seguranza, comunicámonos cun noso curmán vinte e tantos anos máis novo ca a nosa nai, tamén valdeorrés, que vive no Barco, Manuel Trincado, e confirnóunola, con variante, con explicitación: “Regalado morreu… e morreu pobre”.

(Foto tirada de Internet da Rúa Vella, Valdeorras)

 

No título desta páxina, desta nova entrega no noso blog, xa deixamos claro o enfoque: é posible, non hai ciencia certa nestas elucubracións, que esteamos diante doutro galeguismo no español de América. O uso do indefinido outro débese a que non é esta a primeira vez que escribimos sobre o tema: fixémolo no blog cando falamos da frase como rata por tirante e algunha vez temos publicado algunha cousiña ao respecto, á lóxica e esperable tras séculos de presenza galega en América (só Bos Aires foi considerada con xustiza a quinta provincia galega), pegada do idioma de Galicia no español americano [Luis González García, María del Rosario Soto Arias (2016): “Galeguismos no español de América: coincidencias semánticas entre unidades fraseolóxicas galegas e do español de América”, en: Lingua, pobo e terra: estudos en homenaxe a Xesús Ferro Ruibal, Manuel González González (ed. lit.), págs. 245-301].

 

Os que ledes con certa frecuencia o blog recordaredes aquela entrega sobre fraseoloxismos lúdicos tomados case todos da fala da nosa nai: cada unha daquelas frases respondía, diciamos, á función lúdica da linguaxe e tamén á fática, en canto que algunhas viñan responder coma un eco a unha palabra anterior… Esta de hoxe, regalado morreu pertence a un conxunto máis amplo de UFs, caracterizadas por negar ironicamente, son negacións lúdico-irónicas. A ironía fica patente en canto observamos que todas elan presentan a modalidade afirmativa pero negan.

Vexamos casos, todos eles documentados en galego:

1. A confianza levouna o inglés (da oralidade, informantes de Muros) [Máis datos en: http://mardehistoria.villademuros.com/lendasdavila.htm]

2. O que regalaba era da Rúa i-ahora morreu (nº 1105, Vázquez Saco; recolleuno tanto na Rúa de Valdeorras como en Lugo)

3. (O) regalado morreu (e morreu pobre) (da oralidade, informantes de Valdeorras)

4. (O) tranquilo morreu cagando (na vía do tren) (oído na Coruña; hai máis variantes con explicitación ou especie de estrambote. Por exemplo esta: – ¡Tranquilo! / -¡Tranquilo morreu “caghando”! pero peor foi seu irmán, ¡que morreu mirando! [recollido en Noia, en: https://orellapendella.gal/tranquilo/].

5.  Señor Escrúpalo morreu de fame (nº 13815, Vázquez Saco)

6. “Toca-de-balde”  morreu (nº 6204, Vázquez Saco; recolleuno en Mondoñedo) [Hai variante, aboada por Noriega Varela: Toca-de-balde morreu coa gaita á cabeceira]

7. Xa se morreu o emprestar que o matou  o  mal  pagar (nº 19854, Vázquez Saco).

 

 

Pensamos que a este paradigma tamén se lle pode adxuntar:

8. A seguro levan preso (moi común en Galicia, e tamén noutras partes da península).

Podemos tirar un esquema sintáctico-fraseolóxico común (cunha soa excepción, a UF nº 7, con tematización do adverbio):

ARGUMENTO + VERBO.

O ARGUMENTO pode cumprir a función de SUXEITO (n 2, con salvidades porque hai unha coordinación; nn 3,4, 5 e 6), de CD (nn 1 e 8).

O verbo é predominantemente o verbo MORRER (no seu defecto un sinónimo tamén tamén con capacidade negadora ou bloqueadora), fixado en 7 casos no pretérito simple.

Observamos tamén, como reforzo do aspecto lúdico, unha tendencia a facer do ARGUMENTO (un substantivo ou infinitivo ou cláusula substantivizados nos máis dos casos) un ente humano: de feito, “Regalado” pode ser un nome antigo (hai lugares en Galicia que se chaman Regalade e consérvase como apelido), o “escrúpulo” aparece antecedido polo “señor” e as accións verbais como “levar preso” ou o propio verbo “morrer” piden máis ben actantes vivos.

En conclusión, e a falta de estudos sistemáticos que nos falen da vitalidade deste esquema fraseolóxico en Asturias, Salamanca (en xeral ámbito do NO hispano: en Correas, por exemplo, documentase Ya  se  murió  el  emprestar,  que  lo  mató el malpagar), podemos hipotizar a orixe galega deste produtivo esquema fraseolóxico, tan retranqueiro… Mirade o uso estupendo que lle dá Manuel Rivas, en Os libros arden mal:

¿Sabes unha cousa Samos? Seguro morreu de vello, desconfiado aínda vive.

De feito, a produtividade do esquema serve para xerar variantes semanticamente contrarias: velaquí o caso: O seguro morreu de vello, que contradí o coñecido O seguro levan preso, é dicir, que pondera o esforzo por asegurar algo ou por facer seguras as circunstancias posibles [O seguro morreu de vello documéntase en: José Augusto Ventín Durán. Fraseoloxía de Moscoso e outros materiais de tradición oral, http://www.cirp.es/pub/docs/cfg/cfg_anexo1.pdf, e aí aparece como sinónimo de O seguro non levan preso].

Quédanos por dicir aínda que a unidade fraseolóxica esténdese noutras áreas do español de América. Está na obra de Miguel Ángel Asturias, por poñer un exemplo paradigmático:

—Sí, déme seis con cuatro...

—¿Y esos cuatro?

—Al fiado...

—¡Regalado  se  murió  y  fiado  es finado! (Miguel Á. Asturias, Hombres de maiz).

Claro que, á vista deste fiado es finado do premio Nobel guatemalteco, non podemos obviar que esoutra frase paralela (xerada polo mesmo esquema fraseolóxico ca as anteriores) é moi común no ámbito luso-brasileiro: (O) fiado morreu (de velho). Tamén o fraseoloxismo O seguro morreu de velho é, no que nós sabemos facilmente documentable en portugués. En troques, non coñecemos O fiado morreu dentro do dominio galego. Si temos oído e documentamos (2 veces no TILG, sen ir máis lonxe), a unidade fraseolóxica Hoxe non se fía, con semántica e ironías paralelas pero esquema sintáctico distinto (C Adverbial + VERBO na modalidade negativa); hai variantes: Hoxe non se fía, mañá si, ou hoxe non se fía nin mañá tampouco. Moi común igualmente no dominio do castelán peninsular.

Logo, e rematamos aquí por hoxe, pendentes sempre de posteriores estudos, quizais sexa prudente variar a hipótese: a orixe deste fraseoloxísmo, o regalado morreu,  mellor ca galega, é galego-luso-brasileira. Feliz inicio de setembro cos seus traballos e seus días.

 

 

 

A CORUÑA

A FONTE DE PAREDES

 

Preséntovos unha fonte coruñesa que moitos de vós seguramente non coñeciades. Unha humilde fontiña. Cousa bonita, as fontes. Non é raro que se publiquen folletos, libros, estudos sobre este tema… Relembro que a Xunta publicara hai anos unha colección de marca-páxinas con fontes galegas… Creo que ma regalara Carmela pero -seguindo un discutible costume que daquela tiña- repartín e quedei con poucos e nin sequera sei arestora onde os gardei…

 

Nos documentos antigos as fontes son espléndidos puntos de referencia. E xunto ás fontes ocorren marabillas de todo tipo nos relatos lexendarios, míticos, haxiográficos e folclórico-contísticos. Neste noso blog falamos xa varias veces dalgunhas galegas (coruñesas: a dos Frades, luns 14 setembro 2015; a do Corgo, 26 novembro 2014; galegas en xeral: A fonte de Ana Manana, 4 xaneiro 2017).

A fonte da que falamos hoxe está camiño do Portiño e deita todo o ano un pequeno fío de auga. O meu amigo, cuxo nome non quere publicar, o meu amigo mariñeiro díxome isto dela (el foi quen baixou connosco e nola fixo ver): un de Labañou cerrara todo con pedras moi ben cerrado e tiña alí coma un estanque de auga, un depósito grande, pero unha vez veu unha vaga criminal e tiroulle con todo, porque o mar chega ata aló enriba...

 

A fonte non ten, polo que puiden averiguar, nome, pero eu vouna bautizar igualmente. Chamarémola A fonte de Paredes, porque está moi próxima a ese microtopónimo ou talasónimo. Paredes e Galera están próximos un ao outro: o primeiro é coma unha grande parede vertical (vese ben desde o mar), chega ata a furna e vén estando en fronte das primeiras rochas que constitúen -vindo da cidade e indo ao Portiño- o primeiro illote, As Cornadillas (moi preto tamén está o Aguillón). 

 

As fotos con que vos ilustro esta páxina xa son de hai un par de anos, pero a fonte segue deitando auga impertérrita e impertubable ante o paso do tempo. Que siga, que siga. Sempre necesitaremos auga.

 

 

VISITANDO

VISITANDO SANTA TREGA

(As fotos, salvo a de Calvo, foron feitas por Charo Soto)

 

Chegamos xusto nunha paréntese que nos abriu a choiva. E co tempo contado; aínda así, suficiente para apuntarnos in extremis ao grupo reducido que pasearía, en visita guiada, polo castro. Como diría o meu pai, coruñés, tivemos unha sorte macanuda (en galego tamén podiamos dicir papuda). Cando rematamos a visita era xa hora de ir xantar á hora comprometida previamente na Guarda. Mágoa, porque seguía a continuación outra camiñada con explicación relixioso-cultural. Non me importaría asistir e saber que dicían verbo da adxudicación de Trega a este mítico monte. Arriba, no curuto, cun vento voraz, puidemos ler nun cartel que entraba dentro do posible que fose a monxa galega Exeria a que trouxera aló no s. IV a veneración por esta santa oriental á volta da súa viaxe, de Exeria, de Xerusalén.

 

O guía

 

(O noso guía, Manuel Álvarez)

 

O noso guía era Manuel Álvarez (nome e apelido igualiños ao do meu bisavó valdeorrés, pero os seus son de Camposancos-A Guarda). Unha profesionalidade, paixón e amor pola arqueoloxía e paisaxe, dignos de seren aquí salientados. Así dá gusto: atopar xente que fai ben o seu labor debe sempre afianzar en nós os vínculos humanos, e mais tamén o orgullo de pertencermos ao mesmo grupo socio-cultural. Centrámonos no sector ou barrio Mergelina, así chamado en honra dun dos primeiros arqueólogos en escavar esa zona, Cayetano de Mergelina y Luna, arqueólogo e catedrático andaluz, quen levou -entre outras importantes campañas- as escavacións de Santa Trega entre 1928 e 1933. Aí, nesa zona, empezou verosimilmente a habitación do espazo, do monte, pola orientación favorable, ao sur, protexido do vento do norte e tamén supoñémolo polo tipo de construción, con certo deseño urbanístico (as outras faríanse máis nun boom e construíase onde se podía…). Todo isto nolo dixo Manuel. Falar falou de moitas cousas. Imposible dar cabida a todo. Seleccionemos.

 

As construcións singulares

 

A propósito da habitación rectangular, aquela específica, co recanto para hipotética recollida de augas, un rego ou condución que corría en paralelo e unha posible comunicación co "foso globular", dunha profundidade de 2 ou 4 metros.
Esta especie de foso en forma de globo que funcionalidade tiña? Funcionalidade de agregación social, é dicir, sería un edificio de uso público? M. Álvarez ofreceunos estas posibles respostas:

1. Alxibe para recoller auga da chuvia, ou sería un silo de almacenaxe para non sabemos que materiais…
2. Especie de mina de xabre.
3. Valor relixioso ou cultual (quizais baños purificadores?)

Conste que para Manuel a terceira parecíalle a menos plausible, mentres que para unha servidora esa foi a que lle levou a idea… (recordamos lecturas sobre grutas de barro con valor ritual e sacro en Clunia… Tedes máis información no enlace que segue, aí Rafael Rodríguez Martínez, arqueólogo da Deputación de Pontevedra e director da reexcavación do sector Mergelina no 2015-16, publicou as súas conclusións. El si que fala de pozos rituais: https://www.academia.edu/37102147/Re_excavando_Santa_Trega_A_Guarda_Pontevedra_Nuevos_datos_y_conclusiones_del_Barrio_Mergelina).

Manuel tamén nos ilustrou sobre outras construcións singulares, as cistas. Eran como receptáculos pequenos, coma caixas con catro lousas verticais. A interpretación da súa funcionalidade é complexa: quizais teñan que ver con prácticas funerarias, quizais con ritos de fundación das edificacións nas que se documentan ou, como dicía o noso guía, quizais para gardar algo valioso, pequenos tesouros.

 

A min gustoume moito a charla de Manuel. E, á parte da información que el procuraba sempre que fose o máis simple e obxectiva posible, gustounos especialmente a porta que deixaba de cando en vez aberta ao que el chamaba a fantasía. Imprescindible talvez. Xa que é imposible saber con certeza absoluta que pensaban eses nosos ancestros -falo das relacións co divino e das relacións socio-económicas cos outros seres humanos-, é lícito ata certo punto elucubrar con datos próximos na man…

A xente

Quen habitou ese castro? Probablemente os grovii ou grovios. E estes grovios ou crovios, que sabemos deles? Distintos autores latinos sitúanos entre tal e tal límite -desde o río Douro ata a ría de Vigo, grosso modo- pero hai inscricións de grovias ou grovios en Padrón… (Procula / Camali / f(ilia) Crovia / an(norum) XXX / h(ic) s(ita) e(st) Se/cundus et D/, en http://eda-bea.es/pub/list.php?refpage=%2Fpub%2Fsearch_select.php&quicksearch=Crovi

E o antropónimo Crovo da inscrición extremeña tamén ten orixe nun etnónimo desta mesma xente? Verosimilmente

Bassus / Medami • f(ilius) / Crovus • |(C invertida) (castello) / Verio / an(norum) • XXV / h(ic) • s(itus) • e(st) • s(it) • t(ibi) • (íbidem).

Eran ou non eran celtas? Porque, claro, no castro recolléronse mostras inequívocas da cultura material celta… Esa é outra discusión que deixamos aberta: Leite de Vasconcelos asegurou que si no seu día (primeiro no libro Religiões da Lusitânia, II, 74-77, e posteriormente, nunha nótula -cuxa referencia completa non temos a man- na revista O archeólogo português), e a el é que nos remitimos.

E xa á derradeira no que toca a estes nosos devanceiros, sabemos algo da etimoloxía? Nada puidemos ler en concreto sobre o tema. A título de hipótese ofrecémosvos dúas opcións: a raíz do vello irlandés cróeb, cráeb ‘árbore, arbusto, póla’ (en: https://lrc.la.utexas.edu/eieol_base_form_dictionary/iriol/17), posiblemente relacionada coa da verba do inglés actual grove ‘arboreda, bosque pequeño’. Se iso se aproximase á verdade os grovios serían ben os que habitan nas fragas, ben os que renden culto ás árbores. E a segunda opción tirámola de Delapierre (Noms de lieux celtiques de l’Europe ancienne (-500 / + 500), na edición de 2021): na entrada CROUION documenta Croviensis vicus en san Gregorio de Tours, e noutros lugares, principalmente das Galias, cita Crovio, Corovio, Crovus e Crovia, cuxa raíz remite ao sema ‘sangrante, cruel’. Gústanos máis a semántica do primeiro pero se tivésemos que apostar, inclinariámonos pola segunda. 

 

(Foto da campaña de I. Calvo en 1914)

 

A crítica (construtiva)

Non nos fixo ningunha graza que andaran por alí os ciclistas con bicis de montaña, polo propio camiño diante dos restos arqueolóxicos. Unha cousa é que se permitan paseos, camiñadas e sendeirismo, pero bicis a todo gas… Porén, voces autorizadas con quen o comentamos, mostráronse confiadas no sentido cultural-ecoloxista da xente que ama as bicis… Pois aí queda a cousa. Podedes opinar.

A outra crítica toca á que fora a casa do garda, punto de encontro das visitas guiadas: unha espléndida construción de pedra dos anos 40 ou 50 -algo relembra a arquitectura dos edificios ferroviarios- totalmente en desuso, abandonada. Habería que apelar ao espírito cívico, á boa Deputación de Pontevedra -boa porque ten feito cousas estupendas en prol desa provincia-, e poñer en uso ese espazo. Un centro de interpretación do castro e do contexto cultural en que se integra: unha boa tenda de agasallos con reproducións de calidade de trísceles, xoias, cruces, téseras de hospitalidade galaico-romanas, talvez reproducións de muíños castrexos de man -eu levaría unha para o xardín-  e libros. Libros, libros, libros, por favor! Pequenas biografías, de arqueólogos como Calvo e Mergelina; reedicións de artigos básicos sobre o castro; vida e milagres de santa Trega, de san Telmo; libros de fotografías paisaxísticas entre Caminha e A Guarda: seleccións de fotógrafos, locais e foráneos, con boas imaxes… En fin, que queredes que vos diga? Cando os nenos eran pequenos e visitamos en Soria as cidades prerromanas de Uxama Argaela, Tiermes, Numancia, que centros de interpretación había!, que souvenirs estupendísimos trouxeran: unha reprodución de categoría dun puñal celtibérico, un xabarín de bronce-tesera para colgar… A nós parece que nos falta espírito emprendedor dentro de casa.

Ata aquí chegamos por hoxe. Feliz inicio de agosto!

(O mar que rodea o monte onde se atopa o mítico castro. Os nosos devanceiros pescaban e mariscaban, vimos parte do vertedoiro onde depositaban os restos, agora obxecto de análise e estudo)