VISITANDO

 

VISITANDO NOVA YORK

 

(Outono en Central Park. Vemos a pedra negra que pisaría a xente Lenape... Todas as fotos foron feitas por Charo Soto)

 

Aproveitando que Suso tiña que traballar uns días na vella illa de Manhattan, convencéronnos para que foramos con eles e desfrutar un pouco do ambiente de Nadal, entre luces, glamour e unha montoneira de xente. “Petado”, como di a mocidade. Nova York estaba petada.

 

Así que alá nos veriades, na terra que foi dos lenapes. Lemos, a propósito dese edificio neoclásico con reloxo (o “Consolidated Edison Building”), que o sitio no que está fora ocupado polos lenape ata ben entrado o século XVII. Tamén lemos nese mesmo artigo que Manhattan empeza a cuadricularse conforme o chamado ‘Plan dos Comisionados de 1811’. Na lingua que falaba esta xente precolombina (lingua delaware, da familia algonquina), Manhattan significaba algo así como ‘illa dos altos outeiros’. Moito tiveron que dinamitar para achanzala tal como agora a vemos. Con todo, algunha boa pena de cor basáltica, escura, aínda se pode apreciar no seu céntrico parque.

 

O noso día a día prográmase (como xa ocorrera cando visitamos Memphis) en función das necesidades e apetencias do netiño. Que se pode facer en NY cun meniño de tres anos? A verdade é que se poden facer moitas cousas, algunhas moi neoiorquinas, quer dicir, entre glamourosas, kitsch e snobs: iso si, sempre cun dominio absoluto do que é o espectáculo. Pero en xeral gustounos todo. Para pasar uns días a cidade é moito, non para vivir, desde logo. Dicíanos un taxista, literalmente: esta é unha cidade tola. Porén, os ríos son fermosos. E choveu mainiño. 

 

En Central Park cheiraba a bosta de cabalo mais as cores das árbores brillaban aínda coas vestimentas de outono. Amamos as xinkgoáceas amarelas: no noso xardín galaico medra unha destas árbores, cuxa semente veu precisamente da cidade do Hudson. 

 

(Os vellos depósitos de auga son de madeira: os modernos, caso de habelos, xa son de metal)

Temos dous curmáns nesta metrópole pero nunca cheguei a coñecelos; os tíos, irmáns da miña nai, naceran en Cuba e viviran longos anos en NY antes do sol do retiro en Florida.

 

 

(Placa de bronce que nos mostra como era esta praza, Union Square, noutrora. Idea feliz que debería adoptar o Concello da Coruña: como mínimo había que deseñar cinco destas: unha coa torre de Hércules baixo medieval, unha segunda co castelo do santo Amaro, unha terceira que nos relembrase ata onde chegaba o mar na dársena hai un século ou dous, unha cuarta en Garás, co nome tradicional e histórico, GARÁS, cunha foto de finais do XIX, e unha quinta onde estivo o Castelo de san Diego, cun gravado da época).

No mercado de Nadal de Union Square perdimos o rapaz, raudo e escorregadizo coma un raio ou anguía e podedes imaxinar a feroz angustia durante cinco minutos. Grazas á xente, incrible na axuda que nos brindou, puidémolo atopar axiña. Unha experiencia para non repetir. Si, dígovolo sinceramente: a xente é, salvo contadas excepcións, amable e hospitalaria, suficientemente comprensiva cando eu pedía que me falasen paseniño. Así a todo, vin máis pobreza ca da outra vez, hai xa case vinte anos, máis homeless, e as beirarrúas e taxis moi baqueteados.

 

 

 

Máis nada por hoxe. Déixovos cunha pequena selección de fotos. Fantástico o Museo de Historia Natural, que tamén lle rechiflou ao pequeno. Se non abuso da vosa paciencia, cóntovos unha anécdota: había nun dos vestíbulos un grande mural no que se vía, na marxe esquerda, parte dun forte e no espazo central, enorme, un par de holandeses en pacífica actitude falangueira tendendo as mans a un par de nativos sucintamente vestidos, co pelo estilo ‘O derradeiro mohicano’… Entón di o meu benquerido esposo: que idílico… nada que ver cos malvados españois, que chegaron xa arrasando… Ten o seu punto de verdade este amargo sarcasmo. Querendo, podiamos aínda gastar máis diso: desta feita non pisamos a illa de Ellis pero doutra volta fomos conscientes de que no “universal” museo da emigración que alí teñen faltamos nós, os galegos. E haber hóuboos. Na miña familia hai un Arias probado, un tío-avó, que migrou a principios do século XX aos EEUU. Por poñer só un exempliño…

 

(Color Factory. Experiencia cromática, olfactiva, moi sensorial, todo para os nenos)

(Espectáculo de burbullas)

 

 

(As tres derradeiras fotos son do Museo de Historia Natural. O meteorito é de ferro, chámase Willamette. Os ovos son de tartaruga)

A NOSA CASA

 

Viaxe por Terras de Silleda e Lalín.

12 de Novembro de 2022

 

(Canzorro de Santa María de Pedre, nome antigo do actual Abades. Os canzorros desta igrexiña son auténticas xoias en pedra)

 

Unha vez máis no mes de Santos botamos a manta a cabeza e saímos a percorrer a nosa terra, desta volta imos a terras de Trasdeza e Deza. Os topónimos fálannos da arteria fundamental que artella estes territorios pontevedreses da diócese de Lugo.

Antes de palpar o terreo e coñecer polo miúdo o seu patrimonio facemos unha parada técnica no Mesón de Rubén, en Margaride, a un paso de Silleda; asístennos Arancha e Rubén, parada e fonda sen grandes pretensións pero facendo gala dun bo servizo, bo produto e simpatía. Quen máis quen menos mostra o seu agradecemento. Despedímonos cun conciso  e significativo “voltaremos encantados”.

Silleda conta con 33 parroquias e algo máis de 8.800 habitantes repartidos por douscentos e medio de lugares nunha área de más de 160 km2; o municipio de Lalín supera os 20.000 habitantes nunha área que dobra a de Silleda e na que atopamos medio cento de parroquias.

 

(Santuario dos Desamparados, Abades)

 

Os dous concellos están prácticamente no centro de Galicia, pero hai realidades moi palpables, en Silleda exercen catro párrocos, a repartir ben territorio e parroquias.

Precisamente  Abades está atendida por Don Manuel Vilar (unha das 14 que atende).

En tempos pasados está freguesía coñecíase como Santa María de Pedre, habita un cento de veciños, o seu tecido asociativo fai gala de ensinar e coidar do seu patrimonio, cóntanse cunha man os seus membros e fan limpeza e adecentamento do camposanto, adornan con flores as tumbas e nichos que non visita ninguén dúas veces ao ano, ensinan a románica e antiga igrexa parroquial.

Hoxe acompáñanos e conversa connosco José Manuel, magnífico anfitrión. Primeiro circundamos o templo románico admirando e descubrindo unha amplia tipoloxía e temática de canzorros. Xa no interior vemos ou intuímos uns frescos, un coa representación dun arqueiro, alegoría da morte e outro do Santo André coa súa típica cruz.

Xa fora, diante da reitoral observamos unha caprichosa formación de hedras que figuran o mapa de España e sen Portugal, “a imaxinación ao poder”.

A actual sede parroquial foi concibida a finais do XVIII por Melchor Ricoi, feituras e trazas neoclásicas polo empuxe do seu párroco, Joaquín Espes, valenciano que quixo ter onde venerar a súa Virxe dos Desamparados (Maria a Refugio, como se escribe en latín). A obra culminaraa outro Joaquín.

Entramos nesta edificación que é posible ver a unha distancia considerable, a torre e o campanario teñen unha envergadura que sobrepasa os 30 metros. Dentro do templo podemos admirar un San Pedro e un San Paulo de magnífica feitura, do San Paulo din que deixou caer a espada sobre un crego para darlle un aviso sobre o seu modo de actuar e proceder.

Admiramos dúas tallas do gran Gambino, compostelán fillo dun italiano que participou activamente na construción do Pazo do Faramello. Gambino deixou un San Xosé e, como non, un San Xoaquín, en honor aos que capitanearon a e remataron a obra. Neste punto podemos relembrar un dito popular: “Se hai un San Xaquín debería haber unha Santa Ana”. Pois haina, moi ben caracterizada; completan a imaxinería unha Virxe das Dores, unha Inmaculada e a do Amparo, xa referida como patroa de Valencia.

(Arqueiro. Mosteiro de San Lourenzo de Carboeiro. Foto de Luis Javier Rodríguez González)

Dispón de varias e interesantes pinturas murais e dunha serie de confesionarios: hai media ducia, dous incrustados no muro, co nome de San Xosé e San Xaquín, e logo hai catro exentos coa representación dos  tetramorfos (Marcos, Xoán, Lucas e Mateo).

Saímos de alí por unha preciosa fraga que nos leva a meditar sobre o noso patrimonio e a súa conservación. Quedamos convidados á “Festa da rosquilla”, que fan os propios veciños e se celebra o Domingo de Pascua, seguro que resucitan a máis de un.

 

De aquí voltamos polo mineiro Campomarzo e pasando de preto por Ansemil, que ben merecería outra visita. Dirixímonos cara ó curso do Deza, xa o escoitamos ao lonxe, caudaloso e impetuoso amenizando a tranquilidade deste magnífico bosque de ribeira.

Chegamos a Carboeiro, emprazamento moi digno e traballado, acarantoñado e abrazado polo Deza, tan preto de todo e tan lonxe; a non moita distancia está o poboado mineiro do Fontao dos anos 50 e incluso máis preto da línea do AVE, pero aquí non chegou nin a luz eléctrica.

Moitos de nós xa estivaramos nel, Xesús Borrajeiros será o noso cicerone. Forma parte dun grupo de xestores do patrimonio que dan a coñecer diversos monumentos: Breixa, Ansemil… Teremos que voltar a contactar con el.

Non é unha visita calquera, sentímonos VIP, sobre todo porque conecta connosco á velocidade da luz eléctrica e vai debullando sobre o edificio as diferentes hipóteses construtivas; ameno, culto, ben preparado e razoándoo todo, iso si, moi ben interiorizado. Todos saímos abraiados do seu bo facer, quedamos con ganas de máis, e se voltamos pola zona contactaremos con el. Non é preciso falar da importancia capital de San Lourenzo de Carboeiro desde os séculos centrais do medievo. 

(Restos de pintura no mosteiro de Carboeiro. Esta e a anterior, tamén de Carboeiro, ao igual que a de abaixo, son fotos feitas por Luis J. R. G.)

 

Xesús parece descendente daqueles obreiros, canteiros, carpinteiros deseñadores dos acimbres que fan de alicerces para as distintas solucións arquitectónicas. Tamén puidera ser descendente dalgún dos nobres vinculados co mosteiro, o seu apelido destila nobreza. Igual estivo cando decidiron facer a transición do románico ao gótico. Tamén debeu ser testemuña ocular do inzado de arcos, bóvedas e demais.

 

Son dignos de mencionar os seus coñecementos e o seu modo de transmitilos.

Vai chegando o mediodía, baixamos a coñecer a Ponte do Demo, importante elemento de comunicación das dúas bandas do río. Voltamos ao autobús donde nos agarda Ricardo, un charrúa curtido en mil estradas e corredoiras da nosa xeografía, simpatía, xentileza e bo trato do volante, un máis da nosa empresa de cabeceira, Autos Rico.

 

(Portada do mosteiro de San Lourenzo de Carboeiro. Faltan os Tetramorfos: están nun museo de Barcelona. Nos tempos que corren ben podían volver ao seu lugar orixinal)

 

Durante un anaco acompañamos o discorrer do Deza ata Merza admirando a Ponte da Carixa e a súa área recreativa, para dirixirnos a Codesedo na lalinense parroquia de Doade.

A nosa singradura lévanos polo cerne de Galicia, achegámonos a estación ferroviaria de Lalín e de alí diríxímonos a esta aldea singular, singular polo gran museo etnográfico co que conta, máis de 4,500 pezas que unha familia empezou a colecionar a finais do século pasado, máis dun cuarto de século dándolle xeito e vida á Casa do Patrón, un auténtico vademécum etnográfico distribuído por distintas casas e construcións, incluso por unha capela levantada ex novo para acoller unha interesante mostra de etnomedicina e haxiografía.

Visitamos a taberna, a casa, o tear, os distintos oficios, a escola,  aparellos para diversas tarefas: sulfatado, malla, colleita, trilla… Canto e tan bo!

 

(Castro de Doade)

 

Tamén nós acompañan a visitar un castro, outra descoberta da man do “patrón”, vese que sabe do que fala, foi partícipe das diferentes catas e traballos, chámaselle a cada cousa polo seu nome, algo importante é o tempo de habitación desde o século V antes de Cristo ao IV e despois, mil anos de nada. Alí converxen a Idade de Ferro e o Mundo Romano.

Non deixaremos esta crónica sen falar do Cocido que nos ofreceron nunha sala do museo, rodeados de grades, gadañas, fouces, arados, xugos, uncidas, corozas… A presentación faise en digno material da terra: pratos, cuncas, pocillos de barro. No seu punto, as carnes co gusto propio das terras de Lalín, por algo se lle chama cocido de Lalín. Dúas verduras: nabizas e repolo, un invitado castelán (os garabanzos), e de sobremesa café de pucheiro ou de pota con gotas espirituosas do zume das alquítaras e alambiques, filloas e leite frito.
 

(Xantar na Casa do Patrón)

 

Desde aquí damos as grazas por todas as súas atencións, especialmente a señora Lola, “patroa” dos fogóns e a todo o equipo de cociña e do museo.

Pasamos unha xornada magnífica e todos levamos os nosos petos cheos de curiosidades e gana de coñecer máis.

Vémonos nas próximas saídas do “Eusebio sen conservantes”, xenuíno onde os haxa.

 

Antonio Fondo, profesor do IESP ‘Eusebio da Guarda’.