VISITANDO

 

VISITANDO A LANZADA

 

(Ermida de Nosa Señora da Lanzada. Foto de Mario García)

 

Visitamos O Grove porque temos amigos que pasan aí boa parte do verán. Pola mañá paseamos o areal da Lanzada e facemos proxectos de visitar algún día a illa de Ons -unha vergonza, diredes, non coñecela aínda-. Os nosos amigos propoñen unha tarde visitar a ermida dedicada á Virxe e mais os restos do castelo. En realidade, revisitamos esa pequena península cargada de historia e tradicións. A tarde espléndida: o lugar é o tal para solpores dignos de seren mitificados.

Tres cousas chaman poderosamente a nosa atención e só sobre esas tres falaremos, para non excedernos: o ritual de varrer o altar da ermida, o berce da Virxe e os restos do castelo.

 

(Foto de Mario García)

 

O ritual de varrer o altar: é algo que se fai moito, porque teñen dúas vasoiras alí dispostas e porque xa limos nalgures que está limitado o número de persoas que o poden facer a 20, en días de gran afluencia. A miña amiga Fita transmítenos unha información por ela recibida e dinos que a cuestión é varrer por detrás do altar para así asegurarse o regreso ao lugar. Estupenda transformación e reactualización dun vello rito. Agora, coa modernidade, pouca é a xente que cre nas meigas e meigallos: os turistas, en troques, o que queren é seguir sendo turistas, seguir visitando lugares, cousa moi humana e pouco nociva; así que copiamos da famosísima Fontana de Trevi, e varremos coma quen bota a moeda na auga. Realmente é un método doado para conservar un ritual dándolle un sentido quizais máis acorde cos tempos. A tradición, a vella tradición galaica dinos que varremos para espantar o mal de ollo, o meigallo. A Virxe é o antídoto eficaz contra esas vellas crenzas en meigas, o seu instrumento é o varredoiro. Di a vox populi que a Virxe da Lanzada é avogosa contra os meigallos. Citemos só un par de documentos que nos ilustrarán con datos a este respecto:

Ademáis, a Virxe prevén contra o mal de ollo a quen, seguindo a tradición varra tres veces arredor do retablo da ermida no día da romaría. O mal de ollo tamén pode ser tratado con tres moedas no cepillo da ermida, tres voltas á capela, ou tres misas. Non por nada a Virxe da Lanzada é considerada das máis milagreiras da zona (en: https://blog.turismo.gal/experiencias-gl/a-lanzada-unha-praia-banada-por-lendas/).

Exemplos destes rituais curativos son: o rito das Nove ondas, para favorecer a fertilidade e curar a esterilidade; o rito de varrer por detrás do altar, para eliminar o meigallo; o rito de envolquillarse na herba do santuario, para curar a sarna e outros males de pel (en: R. Quintía Pereira, A Nosa Señora da Lanzada. A idea do máis alá na xénese dun santuario costeiro, https://asombradebouzapanda.files.wordpress.com/2011/06/a-nosa-sec3b1ora-da-lanzada-a-idea-do-mc3a1is-alc3a1-na-xc3a9nese-dun-santuario-costeiro1.pdf).

Varrer como rito máxico: dicía a nosa sogra, da parroquia trasdezá de Santa María de Cortegada, que pola noite non se podía varrer a lareira, porque viñan quentarse ao lumiño ou á borralla as ánimas dos defuntiños da casa e varríalas a elas tamén e non volvían. Facía extensivo o tabú á cheminea de pedra que se instalou na casa nos anos 70 do pasado século (na parte que Risco dedicou á etnografía xa se nos di: no lume da lareira véñense quentar as ánimas, mais tamén veñen as bruxas, p. 277, t. I, Historia de Galiza dirixida por R. Otero Pedrayo).

Citemos, á derradeira sobre este tema de varrer coma un acto máxico-ritual, un libro xa clásico, de J. Rodríguez López, Supersticiones de Galicia, 10ª ed. (1993). Aí lemos:

En 1609, Ana Rodríguez confesaba que para arrojar a las brujas que existen en el fuego del hogar, había que barrer bien la piedra (lareira) con un rastrillo de lino, quemar los residuos reunidos en el fuego y apagarlo después con agua bendita (páx. 62).

Antes de pechar este apartado, relembremos uns versos dunha cantiga popular onde fica ben claro que os rituais da Lanzada serven para erradicar feitizos e toda clase de males: Levei á miña muller á Lanzada, ás nove olas; levein'a desenfeitar e botar os demos fóra (1884, Domingo Blanco, TILG).

 

(Foto de Mario García)

 

O berce da Virxe: desta cavidade na rocha, veciña á ermida, sabemos -grazas ás lecturas- un par de cousas. Unha, que o berce da Virxe ou cama da santa é, ou foi, lugar apropiado para ritos de fertilidade (tedes datos en: http://caminoporsanxenxo.blogspot.com/2012/07/ruta-de-senderismo-8-3-parte.html). Neste sentido, cumpriría traer á palestra outros magníficos penedos aos que tamén se lles atribúe marabillosas propiedades milagreiras: o de san Guillerme en Fisterra e o do Pindo (ambos os dous amentados por Risco na obra antes citada; a de san Guillerme foi ben estudado polo noso apreciado e sempre relembrado J. L. Pensado Tomé, nun maxistral artigo onde fala de Orcavella), aos que habería que sumar a cama de san Xulián no monte Aloia (da que falamos noutro momento neste blog e da que pouca memoria gardabamos no relativo a ritos de fertilidade; refrescounos a memoria estas palabras:

esta cama de pedra, como tantas outras que hai polo país adiante, ten a virtude de favorecer a fertilidade de quen o precise. As parellas que non logran ter descendencia acoden a este lugar e fan o que é mester para reproducirse. Xunto ao burato hai unha pedra independente que sirve de almofada para tal fin (en: http://tudensia.blogspot.com/2022/01/san-xulian-do-monte-aloia-devocions-e.html)).

 

(O 'Berce da Virxe'. Foto de Charo Soto)

 

E dúas, logramos saber -tras un tempo de navegación pola rede- que a cama da santa serviulle de estupendo medio de transporte submarino. É digno de subliñarse: indícanos que o imaxinario popular é un libro que nunca acabamos de ler e, naturalmente, iso fainos extremadamente felices (a frase que acabamos de subliñar non é nosa: é doutra das nosas queridas amigas, Uxía, que foi profesora de lingua e literatura galegas de moitos de vós, ben no Eusebio ben no F. Aguiar de Betanzos; onte mandeille media ducia de fotos da capital do vello reino, a xinkgoácea do xardín de san Clemente e varias imaxes da igrexa de Santa María do Camiño, fermosa igrexa na que nunca antes entraramos… e Uxía contestoume con esa deliciosa frase, Santiago é un libro que nunca remata…). Que a Virxe peregrine en barca de pedra non é novidade, sabémolo e sábeno ben os muxiáns. Santos galegos e bretóns ben coñecidos tamén o fixeron, digo viaxar en barca de pedra… Que unha imaxe se desprace por man humana a outro lugar e que ela mesma, de forma marabillosa, retorne ao lugar orixinario, iso tamén é frecuente na nosa mitoloxía popular galega; ora ben, que viaxe polo fondo do mar, eis a novidade para nós!

Chama a atención a estraña forma da roca, da que deriva outra lenda. Segundo contan os máis vellos, a virxe foi roubada no seu santuario séculos atrás polos veciños de San Vicente, na península do Grove. Din que ela mesma, na súa cama de pedra volveu á súa morada por baixo do mar (en: https://www.osalnes.com/gl/descubre/cultura/lendas/lenda-da-virxe-da-lanzada.html).

 

A terceira historia íame levar moito espazo. Debe quedar para outro día. Hai que ir paseniño. Feliz agosto, aínda que hei comunicarme convosco dentro de quince días, deo volente.

 

(Foto de Mario García)

 

COLABORACIÓNS ESPECIAIS

“Meu Córgomo de Valdeorras

é bocarribeira clara…”

(Galicia infinda)

Florencio Delgado Gurriarán, de Córgomo a México

Dulce Fernández Graña.

Poeta da súa terra e das súas terras, a de nacencia e a de acollida. Un percorrido pola poesía de Florencio Delgado Gurriarán guíanos polas súas vivencias e preocupacións ao longo da vida, os seus lugares, os seus amores e tamén as súas aversións. Podemos atopala recollida en tres volumes, Bebedeira, Galicia infinda, O soño do guieiro (Galaxia, 2021, ed. Dulce Fdz. Graña), ou compendiada nun único volume, con edición anotada e precedida dun estudo crítico (Obra poética, Xerais, 2022, ed. Xosé Ramón Pena).

 

 

A obra de Gurriarán ábrenos camiño a través do costumismo, neotrobadorismo e hilozoísmo de Bebedeira, obra primeira que converte en poesía a natureza (“Cousas do outono”, “Ruada”) e os lugares dos amores primeiros (“Arelas”, “Quince anos”) e as vellas tradicións (“Cantiga da vendima”, “Muiñada”, “Festas. Folión de verán”) vividas por Florencio na infancia e xuventude. Na sentida homenaxe que manifesta n’ O soño do guieiro  nos poemas dedicados aos seus máis admirados persoeiros (Castelao, Rosalía, Curros, Celso Emilio Ferreiro entre outros), combínanse as súas paixóns máis ardentes polas terras, a música, o baile (“Descordo do sin e do non”, “Poemiñas da terra asolagada”), coa repulsa máis profunda á represión do fascismo, e a todo o que este representa (“As cabalgadas de Farrucón Farruquiño”, “Levan a Cristo por fóra”), posicionándose inequivocamente como defensor da lingua (“Falan castelán”, “Louvanza dos nomes enxebres”). Nesta liña da poesía social manifesta o autor unha inquedanza precursora do ecoloxismo actual, ao denunciar a desaparición dos soutos e a invasión dos eucaliptos (“Tristeza do souto mudo”).

Entre unha e outra obra sitúase Galicia infinda, que incorpora como nova liña temática a reflexión sobre o país con “elástica fronteira” por mor do exilio e a emigración, incluída a do autor. Engadida á da propia terra,  percíbese nesta obra a querenza polo país que o recibiu, os ritmos, bailes, vexetación, beleza, dun México exuberante que engaiola ao exiliado, acolléndoo para curar as feridas da guerra (“Morelia”, “Atotonilco”, “Paricutín”, “Tabachín”).  A carón dos poemas mexicanos, ábrese paso a idea do retorno á terra (“Volta”). Esta variedade de liñas poéticas entrecrúzase, asoman unhas  e ocúltanse outras, convivindo e sen chegaren a desaparecer por completo en ningún dos tres libros, malia que en cada un se produza un predominio dunha sobre as outras. 

(Mapa antigo de 'Nova Galicia', México, cantada polo noso poeta. Dinos o historiador Tello: "O 25 de xullo de 1540 foi cando se cambiou a cidade de 'Santiago de Galicia de Compostela' á súa situación actual; durante a época colonial a poboación foi coñecida como 'Compostela de Indias'. Actualmente coñécese como Compostela e forma parte do estado de Nayarit" -tradución ao galego nosa).

 

Quen se aproxima á obra de Gurriarán fica envolto decontado na musicalidade dos seus versos (“Rumba”, “Nocturno da noiva jarocha”, “Xarope Tapatío”) e por veces devolto aos xogos da infancia (“Domadora de serpes”). Sérvese de variedade de metros e rimas, xogos coa disposición dos versos no poema, explorando camiños cara ao caligrama, e asemade a harmonía no ritmo dos textos que fan bailar a quen le, mesmo nas pasaxes en prosa (“Asasinos”).

A lingua de Gurriarán é sincera, espontánea e enxebre, cun léxico ricaz acugulado de formas dialectais que en moitas ocasións evidencian con fachenda a súa orixe valdeorresa (teis, maus, choupís, dragós, morreno, riu). Caracochas, cepeiras, vidras e castiros campan polos poemas sobre a natureza, ademais de multitude de aves (pinchaflores, chinchos, milpéndoras, mostaceiras) e outros animais (recoteixo, boi, besta, cobra, andoriña); verbos moi específicos como apadumar, apouvigar, escozomelar,  estordegar, remelar e adrolar choutan de verso en verso. En ocasións, atopamos variantes dun mesmo vocábulo, como a tradicional reiseñores e mais a provenzalizante roxinois; e outras, a utilización de vocabulario específico ou de certas expresións, chega a dificultar a comprensión do texto (andar ao bago relú -ao rebusco-, froxar –recuar-, ralvar –saltar, cambai brunedo –capa escura-).

Ao longo destas tres breves obras poéticas observamos a proliferación de hiperenxebrismos (crara, paisán, fror), arcaísmos (ren, vegada), lusismos (respeito, sin, aldeia, xaruto, floresce), vulgarismos (eistranxeiro, arbres, probe, repinican, antre, a iauga) mais pola contra, escasean os castelanismos (escravitú, baraxa), que poñen de relevo o coidado na escolla do vocabulario, buscando a enxebreza e fuxindo da influencia do castelán, así como a reflexión previa á escrita sobre a mellor opción gráfica para o uso das contraccións  de preposicións e pronomes (coel –con el-). Como imos vendo, a escrita de Gurriarán é froito dun proceso de reflexión lingüística, de aí que Francisco Cobo Rodríguez no seu achegamento á lingua de Florencio, propoña considerala como supradialectal, pois integra solucións enxebres de diferentes zonas de Galiza, e non só de Valdeorras, na procura dun “galego común” “no sentido que o usara o mesmo Carballo Calero para titular a súa gramática do idioma, é dicir, un idioma supradialectal” (Babel, nº 15, setembro 2021).

Non faltan a retranca e o humor, como se pode ver en “A galega en París” ao pór de relevo Gurriarán o galego afrancesado que fala a protagonista (randevús, sinemá, chambre), e mesmo o sarcasmo e a ironía na “Carta de Guan de la Era al Doutor Nuevo Campito” entre outros poemas, criticando a quen fala un castelán inzado de galeguismos por evitar falar galego. Tampouco faltan os estranxeirismos (cow boys, western, set, Chiricauas) e neoloxismos, como as creacións de novas palabras con intención retranqueira (fantrapo, xermantrapo, anglotrapo, ianquitrapo).

Asemade, Florencio louva e defende a enxebreza da toponimia valdeorresa, contrastándoa coa sonoridade da mexicana (“Nomes”, “Louvanza dos nomes enxebres”) e pon de manifesto a propia cultura literaria, galeguista e republicana, que utiliza, como fonte de inspiración nos seus poemas en homenaxe a  Castelao, Rosalía, Alexandre Bóveda, Cunqueiro, Curros, Otero Pedraio, Alexandre Bóveda, Celso Emilio Ferreiro ou Paio Gomes Charinho; xunto con certas referencias literarias latinas (“Ranae ad solem”, “Per me regis regnam”) e mesmo á nosa lírica medieval (“Per me regis regnam”) son boa proba do acervo cultural do valdeorrés.

(Valdeorras soubo homenaxear o poeta de Córgomo)

 

En conclusión, a poesía de Florencio Delgado Gurriarán, católico, republicano, antifranquista, amante da natureza, do tradicional e do exótico, da música e da festa, defensor dos dereitos e das liberdades do pobo e ideoloxicamente antifascista, permítenos coñecer de máis preto un escritor inconformista, crítico e reflexivo, que non agacha a súa decepción final diante dunha humanidade e dun pobo que non aprende dos seus erros. Nas súas reflexións chega a definir a propia identidade galega, que recolle neste poema titulado de forma antonomásica “O galego”, publicado en 1979 e que nos transmite o seu pesimismo ao non ver cumpridas as súas expectativas.

O galego é un home que envexa os macacos,

o galego é un cisne que quere ser pato,

o galego é unha aguia que imita os morcegos

para minimizarse, sendo sobranceiro.

Tendo fala prócer, tatexa en castrapo;

De egrexia liñaxe, anda a ser criado;

era circio e rexo, hoxe é brando, é mol,

doente de abulia, desleixo e langor.

O seu non reclama, inda deixa agora,

que a reo o gobernen as xentes de fóra;

non ten nunca arelas de ser, do seu, dono,

sempre mergullado nun sono sen soños.

 

Ignora que cómpre non ser “miña xoia”,

pois a liberdade non a dan de esmola.

(O soño do guieiro)

 

(A flor da xacaranda, tamén presente na obra de F. D. G)