BUSCANDO PALABRAS

BUSCANDO PALABRAS

FRASEOLOXISMOS FÁTICO-LÚDICOS.

(Valencia do Sil: lugar onde naceu a nosa nai e a nosa familia materna)

Pasa connosco uns días de agosto a nosa nai valdeorresa. De cando en vez agasállanos cunha chispa lexicográfica: algunhas das súas frases xa as tiña no saco, outras son novas. Decidímonos a compartilas. Primeiro hai que etiquetalas. Son frases -algúns son máis ben recitativos, pola lonxitude-  que recordan os wellerismos (hai boa definición do que é un wellerismo -escríbese con dobre uve porque o nome deriva dun apelido alemán, un personaxe sanchopancesco chamado Sam Weller- na wikipedia),  sobre todo as dúas que son introducidas por un dixo. Estes pseudo wellerismos da fala da miña nai, confesa ela terllas oído xa á súa avoa tamén valdeorresa, a avoa Clarisa. Podiamos dicir que son fraseoloxísmos lúdicos que responden ao afán de manter aberta a canle da comunicación: responden, xa que logo, á existencia da función fática da linguaxe. Unha función pouco coñecida talvez polos estudantes do ensino medio, pero poderosa e fundamental. Axuda a garantir a continuidade, o fluído de palabras. Algo esencial, como doadamente podedes comprender. Sen ánimo de sermos exhaustivos, velaquí un pequeno listado destes fraseoloxísmos lúdico-fáticos. Desde o punto de vista da técnica literaria, aínda podemos engadir un dato: a maioría destas frases son “activadas” (a nivel mnemotécnico) por unha figura de repetición, de concatenación (unha especie de anadiplose: repítese unha palabra clave, en case todas elas).

 (Nosa nai, rodeada de fillos e netos)

1º. -Hoxe é domingo, non si? -Domingo pipiripingo. Se casa Juanito con un pajarito. ¿Quién es la madrina? Doña Escotofina. ¿Quién es el padrino? Carlos Carlós, que se rompe los cuernos con un azadón.

2º. -¿Dónde estás? -En tableta. ¿Qué comiste? Cebolleta. ¿Qué bebiste? Vino blanco. Sácate de ahí burrico que yo me canso [mamá úsao en familia cando oe a pregunta onde estás, pero unha vez explicoume que a frase yo me canso viña xustificada porque se cargaba un rapaz enriba do lombo e o que cargaba cansaba…, logo deducimos que a orixe do recitativo estaba nun xogo infantil].

3º. – Seguro… -Ao seguro levan preso.

4º. – A cada un o seu. – Dixo o que roubaba…

5º. – Todo é ao que se un pon. – Dixo o que matou a muller…

6º. – Pero… -Peras non son manzás.

7º. -Bueno… -Bueno estaba y se murió.

8º. - ¡Dios mío! – Y de los demás, tío. [apreciade aquí, por favor, a sutil ironía]

9º. – Espera! -Se esperasen así as lebres…

10º. -Ay! - (Hai, si...) En casa de quen o ten. 

11º.- ¡Vaya por Dios! - Vaia por Dios, cásanse todos menos nós!

12º.- ¡Qué pena! -...Tener reloj y no tener cadena. 

13º.- ¡La madre que me parió! - No era machorra. 

14º.- Como se me abre a boca... - Por unha sopa. -Como? -Ábrese a boca por unha sopa.

Deste mesmo tipo temos algunha outra que non é de nosa nai. Por exemplo, esta que lle oímos ao noso caro colega de inglés (rico en galego bergantiñán) e profesor que foi de moitos de vós, Emilio Facal:

15º. -Señores… [Unha servidora tiña o costume de introducir así a despedida cando abandonaba a sala de profesores: “(Meus) señores -ou miñas donas e meus señores-, déixovos, ou voume coa música a outra parte, ou así] – Señores,  as mantas non son cobertores.

Grazas, Emilio, pola túa feliz memoria lingüística e a túa xenerosidade en compartila. Grazas, miña nai queridiña, por todo. Grazas, miñas donas e meus señores, por ter a paciencia de escoitar tanta palabra. Feliz agosto! Inda nos veremos…

ENTREVISTAS

ENTREVISTA A HOMES QUE AMAN A CORUÑA.

ENTREVISTA A MANUEL SANTIAGO ARENAS ROCA

(Ilustración da Biblia Kennicott, un dos manuscritos miniados máis importantes da cultura medieval. Feita na Coruña a finais do XV. Esta foto e a seguinte están tomadas de Internet)

 

[A modo de limiar: 

Había moito tempo que queriamos honrar a figura dun coruñés ilustre. Quizais non coñecido internacionalmente, como o son outros coruñeses ilustres (pensemos en Salvador de Madariaga ou en Fernando Rey), pero realmente foi un coruñés ilustrado, boa xente, e amou sen dúbida ningunha a súa cidade, como amou a familia, como amou a cultura.

Falamos de Fernando Arenas Quintela. O fundador da libraría que leva o seu apelido. Cando nos puxemos en contacto co seu fillo Manuel, o primeiro día xa nos agasallou cun libro homenaxe publicado hai anos (agosto do 2000). Que queredes que vos diga, meus queridos, aqueles de vós que inda estades na poderosa mocidade? Non sempre valoramos ben as raíces: non sempre valoramos ben a sorte de termos -moitos de vós- bos proxenitores, e con todo e iso, nunca é tarde se é para ben. Manuel S. Arenas é un espléndido exemplo de consciencia do que vale ter un pai exemplar: fonte de compañía, compañeiro el mesmo de viaxes, fonte tamén de coñecementos… En fin, non quixera pecar de exceso de sentimento. Así que, tras este mínimo limiar, vouvos deixar que entredes xa na entrevista (resumida, porque a conversa foi máis longa, a mañá era tranquila e os xardíns de Méndez Núñez lucían límpidos desde a ampla fiestra do despacho de Manuel)].

Mª R. Soto.- Moitas grazas por recibirnos, Manuel. Díganos, en primeiro lugar, algo sobre a procedencia do apelido Arenas e recorde onde cursara o seu pai o bacharelato.

-No que eu sei a rama principal dos Arenas vén de Asturias. Sei que unha póla se establece en Ribadeo. Membros desa rama emigran a Cuba e logo retornan aquí a Galicia. Temos un tataravó militar e podo dicirche que houbo irmáns dun meu avó que se dedicarón á docencia (foron mestres: ao igual que a tía Araceli, irmá do meu pai, e así tamén o meu tío político José Luis, profesor moitos anos no voso Instituto). O bacharelato fíxoo nos Dominicos, recordo de terlle oído contar que xogaba ao baloncesto e mais ao balonmán… Entre os condiscípulos lémbrome que estaba Porto, o da imprenta…

 (Manuel Arenas o día que nos recibiu no seu despacho: enriba del o retrado do seu pai, Fernando Arenas)

-Si…, inda a recordo eu perfectamente, a imprenta Porto. Agora quixera que me falase do importante labor editorial do seu pai. Eu sei que entre os primeiros traballos publicados figura algunha obra de Meijide, importante historiador e profesor durante décadas do ‘Eusebio da Guarda’, creo relembrar que era un libro sobre a historia dos Correos Marítimos na Coruña… Que outras obras destacaría vostede?

-Efectivamente: o labor editorial do meu pai é un aspecto digno de ser subliñado. Como editor o primeiro libro que sae do prelo é un libro sobre a Torre de Hércules do ilustrado coruñés Cornide. Destacaría tamén sen dúbida os oito volumes de Astérix en galego, publicados na década dos 60. A tradución fora obra de Eduardo Blanco Amor, e era aquel un galego non normativizado, pero de mérito, sendo de quen era. Eu gardo os fotolitos daquela histórica edición. Meu pai comprara os dereitos a Pilote, que o editara en castelán, e inda os temos, malia ser a editorial Xerais a que se encargara con posterioridade de reeditar esa obra. En canto á edición do libro dos Correos Marítimos de Meijide, quizais agora xa un pouco superada…, editáranse exactamente 2000 exemplares, dos que nos quedan uns 300.

 (Retrato de Carmen Quintela, nai de Manuel Arenas, feito polo noso homenaxeado, Fernando Arenas, quen amaba a pintura. Pedímosvos desculpas pola pouca calidade da foto. As fotos foron n feitas por Charo Soto)

-Cóntenos, Manuel, algo inédito desde o seu punto de vista, se iso é posible, sobre o seu pai.

-Poderían contarse tantas cousas… Foi toda unha vida… Pero quizais a súa fascinación por visitar librarías cando viaxabamos xuntos. Un gusto que eu herdei del. Visitas sobre todo ás librarías de vello. Cando iamos a Londres, ou a Madrid ou ao Porto. Eu non o entendía ao principio, “Ca!, habendo tantos sitios que ver…”, pero o meu pai facíao para que eu me enchoupase de libros, para que eu aprendese… Logo funo comprendendo…

-Como foi a historia da Biblia Kennicott? Como foi ese achado marabilloso?

-Si, déixeme antes que lle diga isto: hai tres meses pasaron por aquí os editores británicos da Biblia e preguntaron polo meu pai -déase de conta de que o meu pai morreu no ano 90-, aínda se lembraban del, foi algo que me sorprendeu… O descubrimento da Biblia foi algo casual, estaba o meu pai nunha feria do libro en Londres, aproximadamente no ano setenta e pico, 76 ou 78, a el gustábanlle moito os facsímiles, e ao ver na feira catálogos pensou en comercializalos aquí… Así xurdiu a idea… Recordo terlle oído contar que estivera na casa dos editores en Londres, na típica casa inglesa co pequeno xardín… Vostede xa sabe que o orixinal se conserva en Oxford, na Biblioteca Bodleian. O meu pai ten o mérito de editar por primeira vez en España a Biblia, traducida ao castelán. Podo dicirlle que na presentación desa obra na nosa libraría do Cantón Grande estaban, entre outras personalidades: A Condesa de Fenosa, o abade da Colexiata, o señor Fraga Iribarne, o señor Francisco Vázquez. Editáronse poucos exemplares, non chegaron a dúas ducias, pense que custaba cada exemplar un millón catrocentas mil pesetas da época… O señor García Sabell adquirira sete, levaran tamén varios a Xunta de Galicia e mais a Deputación Provincial, dous exemplares foron como agasallo á Casa Real, creo recordar que tamén se agasallara con un ao Presidente de Portugal…

 (Fernando Arenas co seu amigo Camilo J. Cela, o día en que cumpre anos este)

-Que nos pode dicir daquelas estupendas tertulias literarias que organizaba o seu pai? Non hai publicacións daquelas conversas arredor da mesa, porque teñen habido xantares literarios tamén…

-Pois si, efectivamente, pola casa pasaron grandes escritores e pensadores. Por exemplo, Vargas Llosa. Era cando o mundial de fútbol do 82. El traballaba como cronista deportivo oficial para a selección do Perú. Publicaba en Argos Vergara daquela, e si, aquí tivera lugar a presentación dunha súa obra… (As presentacións dos libros eran algo importante para o meu pai, esmerábase moito e vostede igual xa sabe que levou premios en escaparatismo, eu herdei tamén ese gusto digamos pola escenografía). Tamén recordo xuntanzas con Cunqueiro, entrañable (eu fun ao seu enterro, un día de chuvia…, todo cheo de paraugas negros…). Tertulias con Cela, con Miguel González Garcés, con Bugallal. E con Salvador de Madariaga, que era un grande conversador, viña do exilio… Logo recibiramos a visita de Mimí, a súa viúva… Cela viña de Madrid, era moi amigo do meu pai. Sentaban e charlaban horas de libros, da Mazurca, dos proxectos curiosos de Cela, como aquela edición de El cipote de Archidona, unha novela erótica, aquí fixeran unha edición facsimiliar ad hoc, así de grande con esa forma, con ilustracións e textos do propio Cela. Fixéranse 500 exemplares e vendéranse 30. Aínda me lembro da primeira feira do libro, aí enfronte, onda a estatua de Curros, na caseta número tres, asinaban Cunqueiro e mais Cela. Hai un vídeo gravado. Non me podo esquecer de Gonzalo Torrente Ballester, sempre moi amable con esta casa, viñan xantar en familia, cos seis ou sete fillos seus. Ou de Wenceslao Fernández Flórez, conservamos unha foto dedicada… E Urbano Lugrís. Do seu pai  -Luis Freire- creo recordar que hai dedicatoria no libro de asinaturas. Urbano Lugrís viña moito, xa pola libraría Cervantes, compraba por exemplo material para pintar… E pagaba en cadros. Tivemos 4 cadros seus, dos que conservamos 2. Incluso recordo os temas: dous eran paisaxes do país, un de Quijote e Sancho e noutro víase unha porta castelá.

-Fálenos do premio ‘Fernando Arenas Quintela’ que honra a memoria do seu pai.

 (Fernando Arenas Quintela xura o cargo de concelleiro do Goberno Municipal da Coruña)

-O premio responde a unha miña idea. Este ano celebramos na véspera do 23 de abril a vixésima edición do premio literario. Naceu coa idea de recoñecer autores coruñeses, sendo Galicia un tema preferente. O primeiro en gañar este premio foi Javier Ozores Marchesi, co libro La cena de los videntes. As linguas en que se pode presentar obra a concurso son o galego e o castelán.

-E xa a derradeira por hoxe, señor Arenas. Que está vostede lendo arestora?

-Agora estou lendo novela histórica, leo unha obra de Posteguillo sobre a antiga Roma.

-Moitas grazas, Manuel, por contestar as nosas preguntas, por dedicarnos parte do seu tempo. Longa e frutífera vida entre libros na compaña dos seus seres queridos!

VISITANDO

VISITANDO CELANOVA

“O Eusebio bótase ao monte”, edición XVIII (8 de xuño do 2019)

(Copia da tésera de hospitalidade que os coelernos fixeran no seu día co prefecto da 1ª cohorte dos celtiberos, Cneo Antonio Aquilo. Esta copia está no medio da vila e a orixinal no Museo Arqueolóxico de Ourense; foi atopada preto do castro chamado Castromao)

Unha vez máis botámonos en camiño, destripando terróns de cultura, de patrimonio, de paisaxe e de paisanaxe.

Desta volta saímos ao abrir o día para deixarnos sorprender por Celanova: o sol reloce na súa traballada pedra.

Nos primeiros pasos podemos adaptar o dito aquel de: “Instituto, Fogar da terceira idade, Policía local, Biblioteca pública, Oficina de turismo, Igrexa parroquial, oratorio de san Miguel… MOSTEIRO É”

O que non abarca esa monumental edificación queda baixo a súa alongada sombra. Por se fora pouco, se tivésemos ido o 21 de Marzo ou o 21 de Setembro presenciariamos a alineación de dúas xaneliñas mozárabes co astro rei, quedaroamos mudos, expectantes nun climáx, sorte de equinoccio no orto.

 (Interior de Casa Berta, onde almorzamos estupendamente)

Para recuperar a fala e tamén folgos paramos na CasABerta, desde agora lugar de acougo para todos nós. Namentres alimentamos o corpo, Berta acende a chama da inquietude polo coñecemento; a saber, o local foi destinado a variados usos e algúns coetáneos no tempo: mercería, taller de electrónica, con tenda e trastenda, o local en si é unha reliquia de hai cento e pico de anos. Poderiamos concluír que é un taller da memoria, de tradicións, de contos e cantos de taberna, un axente de desenvolvemento cultural (diso sabe moito Berta e as demais anfitrioas da casa).

A memoria está cincelada no leito rochoso, granítica idiosincrasia que é Celanova, antes do medievo, Vilar (nome vello: lugar de repoboación).

 (Cheminea da casa que comprara o pai do poeta Curros Enríquez, todo un símbolo do seu poder social)

Percorremos a rúa admirando a réplica da tesera de hospitalidade do mundo romano, estamos a nada da Vía Romana que comunicaba Astúrica Augusta con Brácara Augusta. De camiño á Casa dos Poetas, tomamos o oitavo vagón do Divino Sainete, este foi engadido para poder coñecer con espírito inquedo e crítico, somos as redes sociais da época esculcando o que vai acontecendo nos outros vagóns e sobre todo sen perder o último tren.

 (Soberbia arquitectura en pedra: o mosteiro)

A Casa dos Poetas, na que residiu porta con porta Manuel Curros con Celso Emilio, destila señorío e poderío, a escribanía e a súa cheminea desfumando con estilo presuntuoso e fachendoso. Consideramos con xustiza o bo facer de Curros, e así o facemos constar no Libro de Visitas que nos dan a honra de inaugurar: “A comunidade escolar do IES Eusebio da Guarda desfruta desta poesía en pedra, pedra amartelada coa pluma de D. Manuel e coas chispas, que alumean do braseiro nos nosos ollos e quecen o noso corazón”.

Curros e Celso Emilio deixan a súa impronta neste gran día de pedra, por sorte non longa noite.

 (Chama a nosa atención esta ficha sobre a científica que fora alumna do noso Instituto: na Biblioteca do Instituto de Celanova había unha exposición sobre mulleres que pasaron á historia)

 (Unha vez máis agradecemos á Dirección do Instituto a súa xentileza en vir en día non lectivo abrirnos as portas da Biblioteca. Moitas grazas, Rafael!)

 

Despois do bo facer de Paula saímos de volta á praza, falamos de poesía, de tradicións, daquela de beber no cano norte da fonte se queres nupciar na vila.

Temos a sorte de entrar no excelso instituto, entramos cunha sensación un tanto estraña, nin como alumnos, nin como docentes, entramos como papóns coa boa aberta, admirados polas monumentais escalinatas, polo artesonado, polo monumental poleiro do noviciado, polo claustro físico e polo de profesores, personificados en Rafael, magnífico anfitrión, hospitalidade a esgalla, a biblioteca, “mi madriña, ¡que biblioteca!”, onde chegaron a cohabitar fusís e libros.

Susana dálle o relevo a Paula para entrar na igrexa parroquial adicada a san Rosendo, aínda que o mosteiro é de orixe benedictina coa advocación do Salvador. Non damos crédito aos coñecementos e recursos artísticos que caen diante nosa cal fervenza musical amenizada hidraulicamente por María José, a organista, didáctica experiencia e maxistral concerto (a algún prestáballe como a sesta ao cabreiro).

 (As famosas portas que separan o recinto eclesiástico sagrado do espazo para o pobo. Son moi pesadas pero están instaladas nun riel cun mecanismo que as fai leves... Se a memoria non nos falla Blanco Amor, ao inicio de "Xente ao lonxe" fala de como o pobo de Celanova defendeu estas portas do saqueo canda a desamortización... Cómpre reler o clásico ourensán)

Saímos en busca do íntimo, do oratorio de san Miguel, mozárabe, bonita historia de cabeceira de Ilduara, nai de san Rosendo coa intercesión do arcanxo.

Xantamos no Muiño do Chirlo, na beira do Ourille. As pedras, moas e tolvas evocan pretéritas muiñadas de día acompañadas polo canto dos merlotes (chirlos) e de noite adobiadas por historias de medo na invernía dos tempos.

Comemos de medo, Marga e o seu equipo teñen todo controlado, todo moi bo.

 (Labra de madeira nunha das cadeiras do coro na parte superior, onde está o órgano: é un mono gaiteiro, motivo sumamente orixinal, mais quizais de fondo simbolismo: en Castromao apareceu unha escultura castrexa de valor posiblemente relixioso que representa un mono, segundo din os estudosos)

 (María José Mosquera interpreta varios temas de forma maxistral. Estudou órgano no Conservatorio de Ourense. Tocou unha alborada, "Negra Sombra", pezas antigas e tamén a Bach. Soberbio concerto! Grande acerto do noso querido amigo e profesor voso, Antonio Fondo, lograr este agasallo para os oídos de todos nós)

Na sobremesa subimos a Vilanova dos Infantes, pasando antes ao pé do santuario da Virxe do Cristal, lembramos a D. Adolfo que morreu coas botas postas, anxo custodio da Virxe no Cristal á que tamén lle cantara Curros. Tamén falamos do Cristo románico da parroquial.

Vilanova sorpréndenos da man de Berta nos arrabaldos dunha xudería espallada de canastros para secar o grao. De súpeto vémonos sorprendidos por unha sorte de construcción, tipo garita ou fielato, pero non ten porta, só respiradeiros que airean a cova do san Vivian (adega, cemiterio, escondite ou salvo conducto). 

 (A garita ou fielato que comunica coa cova de san Vivián, auténtico espazo mítico, onde nos contaba un paisano de Vilanova, o Camilo, que aparecera a "Cobra de sete cabezas". Este espazo marabilloso é recreado por Méndez Ferrín no seu relato "Fría Hortensia". Mito sobre mito. O mito non morre mentres haxa escritores na nosa terra da categoría dos mentados)

A cova é unha sorte de espazo en dous niveis que musealiza o traballo dos zapateiros; zapateiros e músicos profesións neste burgo do Sefarad.

Subimos á Torre de Homenaxe que tamén tivo diversos cometidos, centro comarcal, incluso foi sede do concello, antes de fusionarse con Celanova fai case cen anos.

A torre segue tendo o seu encanto, centro panorámico da comarca, tanto no paixasístico como no monumental.

Para rematar acodimos a antiga escola, hoxe Teleclub, sorte de espaozo a medio camiño entre as vivencias e un museo.

A nosa Ilduara particular (Berta) despídenos un a un como en día de festa, antes sorpréndenos cun concerto, marabilloso cume da nosa visita ás pegadas do seu particular Rudesindo (Terras de Celanova, súa terra de adopción), a canción O Carro de Fuxan os Ventos engaiólanos nunha brincadeira acústica e vocal:

Non canta na Chá ninguén,

por eso meu carro canta,

canta o seu eixo tan ben

que a señardade me espanta.

Non hai canto máis fermoso:

fino como un asubío,

anque é,as vegadas, saudoso

faise no ar rechouchío.

O meu carro é cerna dura:

sábese carballo e freixo.

¡Que fermosa a sua feitura!

(Concerto improvisado no teleclub)

 

Longa vida a Celanova, longa vida para as súas xentes e para esas incansables anfitrioas e guías, que fan que a alongada penumbra da noite de pedra poida ser unha noite na eira do trigo.

Antonio Fondo, profesor do IESP ‘Eusebio da Guarda’ (Xuño-19)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

Nota: neste blog, noutro lugar, dedicámoslle un par de páxinas á familia de san Rosendo: aí dicimos que o pai do bispo santo era orixinario destas terras. Aquí tiñan raíces e propiedades. Falamos tamén nesoutras páxinas da lenda da "anunciación" particular de que fora obxecto a nai de Rosendo, santa Ilduara, por parte do arcanxo Miguel. Miguel anúncialle que por fin terá un neno. As fotos, as letras pé das fotos, e esta notiña foron feitas por Charo Soto.