A CORUÑA

XENIO INDOMABLE: ROBERTO NÓVOA SANTOS

Xosé A. Fraga presentou aí atrás na Biblioteca Municipal situada na coruñesa rúa Durán Loriga, o libro da súa autoría titulado Xenio indomable. Roberto Nóvoa Santos. Xosé A. Fraga é o director do Instituto José Cornide de Estudios Coruñeses e dirixe tamén desde o ano 2011o Álbum da Ciencia do Consello da Cultura Galega. Leva publicadas máis de mil páxinas con ese gallo en Internet. E antes fora director do I.E.S Monelos. É vello amigo do noso Instituto, o ‘Eusebio da Guarda’: de feito, colaborou connosco na publicación do libro dos 125 anos de Instituto da Guarda, co artigo abaixo citado, “As  Ciencias nas aulas do Instituto”. Non quero desvelar moito desta importante e rica biografía do ilustre médico, simplemente aconséllovos que a leades. Conta cun prólogo ben escrito pola man do tamén coruñés Manuel Rivas, o cal é un valor engadido. Empeza a traxectoria vital do novo Roberto cos logros académicos, coa súa estadía en terras francesas e alemás grazas ás bolsas que lle concedeu a JAE (a famosa Junta para Ampliación de Estudios, tan importante na vida doutros científicos vinculados tanto ao noso Instituto como aos homes e mulleres da madrileña Residencia de Estudantes: a JAE é o antecedente do actual CSIC). Segue o momento climático da súa traxectoria intelectual -ben simbolizado naquela cea no Hotel Suízo de Santiago cando só contaba con 31 anos de idade-,  as confrontacións cos pesos pesados do poder establecido, para chegarmos á prematura morte, ao escuro esquecemento, á necesaria revalorización do bo que hai na súa obra e no seu pensamento. Lamentaba Xosé A. Fraga o seu machismo difícil de comprender; lamentaba tamén en certa medida que non crease escola (logo dicíame un meu prezado ex profesor, Antón Santamarina,  que si deixou discípulos, e citou a D. García Sabell; E. Pérez Hervada tamén o foi...). Admiraba el, o autor do libro, e admiramos nós, o seu humanismo (En la profesión médica no basta procurarse el sustento, es preciso trabajar en pro de la Humanidad), a súa rebeldía, a súa entrega total ao traballo. A Coruña deu moitos personaxes á Historia. Este é un deles. 

 (Roberto naceu aquí preto, en María Pita. Na foto vemos a praza hoxe así chamada en 1891. "Carreira de velocípedos", pertence ao arquivo fotográfico do Casino coruñés)

Non podo pechar esta breve páxina sen relembrar que fora Roberto alumno do Instituto da Guarda. No libro do 125 aniversario dedicámoslle un parágrafo. Velaquí o tedes: 

 (Busto de Nóvao Santos, feito polo escultor Asorei)

“Nóvoa Santos, Roberto: A Coruña, 1885; Santiago de Compostela, 1933. Empeza os estudos de bacharelato en 1895 no Instituto, onde foi condiscípulo de W. Fernández Flórez. Foi un alumno brillante; cando remata, en 1900, con quince anos, leva o Premio Extraordinario na Sección de Ciencias (en troques, no seu expediente figura un aprobado en Gramática, nos cursos 1897-9). Volve obter Premio Extraordinario no exame de grao da Licenciatura en Medicina en Santiago de Compostela. Doutórase na Universidade de Madrid.  Na Coruña, obtén o posto de Medico Supernumerario de garda, do chamado Hospital de la Caridad. En 1911 noméano Profesor Auxiliar de Patología General na facultade compostelá. En 1912 obtén a Cátedra de Patología General  na Facultade de Medicina de Santiago. En 1916 publica a primeira edición do Manual de Patología General, que lle dará fama internacional no campo da  literatura médica do seu tempo. En 1926 é nomeado membro numerario da RAG. En 1927, animado por Gregorio Marañón, concursa e obtén a cátedra de Patoloxía Xeral da Universidade de Madrid. Levado pola súa amizade con Casares Quiroga, acepta presentar a súa candidatura dentro da Federación Republicana Galega e é escollido Deputado das Cortes da II República pola provincia da Coruña. En 1932 asiste en Bos Aires á colocación da primeira pedra do Centro Galego, o día de Galicia, 25 de Santiago.

[Bibliografía básica: https://historiadeza.wordpress.com/2014/10/27/roberto-novoa-santos-el-medico-humanista; vid. artigo “As  Ciencias nas aulas do Instituto” na presente publicación]. “

 (Na quinta fila, primeiro pola dereita, vemos o sello dedicado a Roberto Nóvoa Santos)

Nesa mesma publicación dos 125 anos de Instituto, Roberto Nóvoa Santos aparece citado ou mentado noutras entradas. Déixovolas a continuación (algunhas están recortadas) por se tendes curiosidade:

“Fernández Flórez, Wenceslao Antonio Félix Saturnino: A Coruña, 1885 (...)

Nun artigo publicado en ABC en 1931 deixou escrito: “En los bancos del mismo colegio –el Instituto Eusebio da Guarda, donde también estudio Pablo Picaso- Roberto Novoa Santos y yo hemos subido a un tiempo los cinco peldaños del bachillerato”.”

“Romero Corral, León: A Coruña, 1884-1973. Médico. Estudou o bacharelato no Instituto da Guarda entre 1893-9, con brillantes cualificacións. W. Fernández Flórez e Santiago Casares Quiroga foron condiscípulos seus. Inicia a carreira de medicina en Santiago, onde ten como colega e amigo a Roberto Novoa Santos.”

“Tenreiro Rodríguez, Ramón María: A Coruña, 1879 (na partida de nacemento conservada no seu expediente académico, hoxe no arquivo do IESSM, consta que naceu na casa paterna, sita na rúa Real, 32); Berna, 1939. Estudou no Instituto (Ingreso e primeiro no vello Instituto de Herrerías; no novo Instituto cursa por ensino oficial desde 1890 ata o 93; bo estudante, leva ‘Mención’ e ‘Premio’). Escritor e tradutor. Vinculado á Institución Libre de Enseñanza. Publicou na revista madrileña La Lectura, foi conselleiro do xornal El Sol e levou tamén a dirección política do mesmo.  Na Coruña foi un dos promotores da Colonia Escolar e mais da Universidade Popular. Con Madariaga, Novoa Santos e Rodríguez Cadarso, foi incluído por Casares Quiroga na candidatura da ORGA.”

“Vives Casademont, Luis: Llers, Xirona, 1866. Catedrático de matemáticas. Na Universidade Central de Madrid consérvase o seu expediente académico: sabemos que cursou a carreira entre 1880-7. Exerce como Catedrático de Matemáticas no Instituto da Guarda desde 1892 ata 1903, por traslado ao Instituto de Alacant. É autor dun Programa de matemáticas. Primer curso (A Coruña, 1894), e mais dun Tratado elemental de Aritmética (Málaga, 1907).  Foi profesor de Roberto Nóvoa Santos, entre outros.”

 (Instituto da Guarda. A Coruña: fins do século XIX-principio do XX)

VISITANDO

“Eusebio bótase ao monte”, Ancares galegos (27-outubro-2018)

 (A neve pillounos por sorpresa. Por volta das cinco empezaron as folerpas a cobrar un tamaño respectable...)

 

 Unha vez máis a expedición do profesorado do Eusebio da Guarda sae a descubrir alguna páxina da nosa xeografía, a coñecer lugares e xentes, para tal fin temos que ler entre liñas.

 (Beleza do castiñeiro nevado: un non podía deixar de pensar nos nosos ancestros nos castros no inverno...)

. Primeira liña, a boa disposición da empresa de servizo discrecional que nos leva aos diferentes lugares, sen eles non sería posible. Bo talante, bo trato e mellor manexo do volante. Sempre se apuntan ás nosas propostas.

 (Grupo de profesoras e profesores do noso Instituto. Estas viaxes que organiza marabillosamente Antonio son unha forma espléndida de unión)

. Segunda liña, a sorte do país que temos, alí onde imos recíbennos cos brazos abertos e ofrécennos o mellor que teñen. Tanto en Navia como no Piornedo á hora de pormenorizar na cultura gastronómica da comarca. Merece mención especial a acollida sinxela,  fraternal na Palloza do Sesto (“pásannos ata a cociña”), Isolina e Fuco achégannos a vida en tan familiar construción, edificio que alberga  todos os labores e tarefas do poboamento, menos o pastoreo e a agricultura. Levamos connosco toda unha serie de procedementos para acadar as competencias da vida en tan singular espazoo. Aprendemos de galocheiros (zoqueiros),  tecedeiras, gandeiros, cantareiras, agricultores de alta montaña, meleiras. Aprendemos a aprender a vivir na alta montaña, co xusto e cun digno aproveitamento dos manxares que a Nai Natura pon nas nosas mans.

 (Paixase nevada con can)

. Terceira liña, o turismo sostible que parte do traballo de tantos, intentando non fracturar a vida da comarca. Paisaxe, sendeirismo, arqueoloxía, patrimonio, etnografía, gastronomía, gandeiría de calidade, natureza ao fin e ao cabo, vestida con traxe glaciar do que destacan os diferentes elementos (cumes e tesos, circos e lagoas, gargantas e morrenas).

 (De novo nós, as mulleres, profesoras do 'Eusebio da Guarda', non están todas as que son...)

.Cuarta liña, o hábitat, tan disperso e cada vez máis reducido, hai núcleos de poboación que non teñen máis dun habitante, próximos a quedar deshabitados tamén mudan o topónimo (“o pobo ou a aldea de fulano”). Grandes dificultades para botar raíces, non é fácil chegar aos centros escolares, as estradas e camiños están deseñados con mil traballos para non romper a harmonía do terreo, tan só estremecida polos incendios.

 (Almorzo listo en Navia de Suarna a media mañá [a parva]. Boa terra, preciosísima ponte, saboroso embutido... Mirade como se preocupa Antonio por nós)

. Quinta liña, pouca xente volta do seu particular éxodo ou emigración europea. Voltan tentando aproveitar o turismo, gandeiría de carne, tarefas silvicultoras. Fan remocear os poboamentos, arranxan os diferentes edificios e construcións (orros, palleiros, pallozas, cuartos, casas, cortíns). A maioría está orgullosa de volver e de ver como os seus núcleos de poboación aparecen nos mapas, nos Ge Pe eSes, sacan peito véndose na televisión ao paso da Vuelta Ciclista a España ou da Volta a Galicia. 

 (A ponte de Navia de Suarna. O río leva nome de deusa prerromana)

. Sexta liña, as administracións intentan poñen os seus lugares no mapa e loitan por mellorar accesos, estradas, servicios, actividades propias e folclóricas,  ao cabo, comunicación e interacción. As vías de acceso aos concellos de Navia e Cervantes artéllanse desde o Alto do Restelo, desde Pedrafita ou desde o corredor natural do Navia, de onde parten estradas, antigas vías e a onde chegan as augas dos diferentes ríos, Cervantes ou Cancelada, Ser, Moia, Rao-Balouta, antigos glaciares. Non sei se a deusa Navia abreu os dedos da man cara ao sur para trazar no medio das glaciacións esas torrenteiras e regatos da man das gargantas e ríos que buscan o seu futuro, o seu norte na deusa fluvial.

 (Restos do castelo. Navia de Suarna, Lugo)

. Sétima liña, o esforzo por recuperar a historia de asentamentos como alzadas ou brañas e as diferentes cabanas; deseñar, en fin, unha ruta da Trashumancia ou da Mesta. Esmerar o coidado das diferentes especies de flora e fauna da zona. O coñecemento pode contribuír a un mellor coidado e conservación.

 (Bebemos as palabras dentro da palloza da guía, unha das derradeiras persoas, senón a derradeira, en nacer aí, na palloza ancaresa)

Rematamos as sete liñas seguindo o significado do número sete no mundo xudío. Sería posible seguir esbozando máis liñas que teñen que ver co xeito de ser dos naturais destas terras ancaresas, sinxeleza, amabilidade, cooperación, hospitalidade e sobre todo un carácter propio resultado de loitar contra os elementos.

                                                                                   Antonio Fondo Rodríguez, profesor de Relixión do IESP 'Eusebio da Guarda'. 

 (O gato é compaña imprescindible na vida da palloza, caza ratos...)

 

 (Ancares: vacas na neve)

.