Poema do regato perdido

Entre as abidueiras
escóitase a túa canción,
perdida e senlleira,
que lle chega a un ao corazón.

Entre as abidueiras
camiñas pola fraga amodiño
e o teu alegre balbordo
racha o silencio montesío.

Entre as abidueiras
consolas ás estrelas
que baixan do ceo
a chorar na túa orela.

Entre as abidueiras
nin sequera precisas un nome
para facer máis livián
a existencia do Home.

Como te admiro,
compañeiro sufrido,
sempre esquecido
entre as abidueiras.

Autor: Jorge Carril

(sección coordinada por Xosé P. Mondelo)

ENTREVISTAS

ENTREVISTAS A VIGUESES QUE AMAN OS LIBROS

ENTREVISTA A FRANCISCO CASTRO.

Mª R. SOTO: -Fálanos algo da túa vida, brevemente.

F. CASTRO: -A miña vida é a dun home que xa dende neno tiña claro que a súa existencia ía ter que ver coa comunicación. De non ser escritor tería sido músico ou trapecista de circo. Algo así. Levo escribindo toda a vida, escribo e espero escribir ata o día derradeiro da miña vida. Por outra banda, son un home que ama profundamente a vida e as persoas que me poden facer máis grande como ser humano.

-Este día, na presentación de Tes ata as dez, dixeches –se non me falla a memoria- que ese era o libro número 21 que escribías. Bo número, múltiplo de 7... Para celebralo teño entendido que vas de festa a Lugo. Cóntanos, por favor.

-Si, de festa a Lugo a conmemorar os 25 anos de Gálix, a Asociación Galega do Libro Infantil e Xuvenil que presido. Facemos unhas xornadas alí. Mira ti que festa, traballar...

-Aínda non lin esa obra que acabamos de mentar, pero teño ben fresca na memoria In vino veritas. Podemos centrarnos nela un momentiño? A ver, para empezar: gústache a enoloxía? Que viño galego nos recomendarías?

-Pois a verdade é que eu son máis de cervexa que de viño. Non teño nin idea. Se teño que escoller eu vou trabucarme seguro. Aprecio un bo viño, pero non me atrevo a recomendar ningún. Se un día queredes que falemos de cervexas, daquela a cousa xa veredes que cambia.

-E o amor?Acheguémonos ao núcleo desa dialéctica que formula a novela: como enfocas ti o amor, como o protagonista, é dicir, coma unha forza que debilita ao que ama? Ou estás máis próximo ao outro extremo, todo se reduce ao pracer físico, sexan cales fosen as súas esixencias?

-Eu creo que non son contraditorias esas posturas. Nada me interesa máis que o asunto amoroso. Nin para a literatura nin para a vida. É O Tema, así, en maiúsculas. É o gran asunto que está presente en todos os meus libros. En todos. No meu caso persoal, creo que cada vez son máis da segunda versión: a pulsión sexual, o poder do corpo, da vida, do instinto. Pero insisto, a fin de contas é complementario do primeiro: amamos porque sentimos. E sentimos non co corazón. Sentimos coa pel. Cando  menos eu. Iso non me impide ser moi romántico. Que conste.

-Na obra hai moita metalinguaxe, moita hiperconciencia (ou hiperconsciencia creadora, se se me permite a expresión). E un efecto buscado á mantenta? É talvez a peaxe que hai que pagar á época en que nos tocou vivir, en continuo bombardeo informativo?

- Estou de acordo. E entendo que esa é unha das “marcas da casa” da miña escrita. E ten que ver co que dixen na primeira das miñas respostas. Dalgunha maneira, dende moi cativo son moi consciente da miña vida, da súa temporalidade, da necesidade de aproveitala e de, dalgunha maneira, deixar unha impronta. Igual por iso estudei Filosofía. En calquera caso, nos meus libros sempre hai esa voz narradora que é moi consciente de todo o que está pasando, do que se está escribindo e narrando...

 (Este venres pasado, na tertulia na librería coruñesa)

-De todo o que dixeches o venres pasado na tertulia na librería, vou quedar aquí e agora con dúas cousas importantes a meu entender: unha, aquelas palabras túas sobre o doado que é atopar hoxe en día motivos para a desesperanza e incluso para desexar a morte, mentres que o autenticamente difícil é querer seguirmos vivos, tirar sempre para adiante. Creo que é un pensamento que te define, clave.  A segunda idea é doutra clase distinta: falando do sistema literario do que ti como editor e autor e nós como lectores formamos parte, enfocaches a relación co ensino dunha forma digamos para min novidosa: eu estou afeita a introducir os temas de literatura de segundo de bacharelato que abranguen a fin do s. XX e comezos do XXI subliñando a importancia que para o sistema tivo a Autonomía, a integración do noso idioma no mundo do ensino, o campo rico de novas posibilidades, de novos mercados, que iso supuxo e supón... Pero ti puxeches o foco nos condicionamentos que ti –imos exemplificar  necesariamente- como individuo que escribe e crea experimenta precisamente por mor dese factor. Queres falarnos un pouco neste sentido?

-Si, claro. Eu creo que unha das eivas grandes que ten o noso sistema literario é o absolutamente dependente do ensino que é. Non se venden libros, así, en xeral, en Galicia. Comparativamente co resto do estado estamos moi por debaixo de case que todo o mundo. E do pouco que se vende, case que todo é en castelán. En galego é unha cousa ridícula. E por suposto, case que toda a venda ten que ver coa prescrición educativa. Iso é terrible. E quero que se me entenda ben: o terrible non é que se prescriban os nosos libros. Iso está moi ben. O terrible é que practicamente todo o mercado se reduce a iso. O problema é que non podemos ser profesionais. O problema é que non temos un país detrás que nos respalde. Non somos cataláns, para entendernos. Alí sae “50 sombras de Gray” e sae tamén o mesmo día en catalán, porque a xente vai mercar a tradución dese libro estadounidense en catalán. Alí estréase unha película americana e as salas están cheas de copias dobradas ao catalán. Aquí o país pasa. E é todo o culpa nosa. Eu estou farto de que se lle bote a culpa ao goberno. Toda esta realidade condiciónanos. Os que escriben en castelán non teñen estes condicionantes, non teñen que estar facendo alegatos de defensa da lingua, da cultura. Limítanse a escribir. O noso é heroico. E moi canso.

-Francisco, que estás lendo arestora?

-Pois estou gozando coma un neno pequeno de “A volta ao mundo en 80 días”. Lina moitas veces, pero estou angustiadísimo -a pesar de que sei que lle vai dar tempo- coa posibilidade de que o pobre Phileas Fogg non o consiga. Velaí a maxia da boa literatura.

-Como será a próxima novela?

-Estou rematando a segunda aventura do Inspector Hermida, o protagonista de 'O corazón da Branca de Neve'

-Dinos, para rematar, que é o que che gusta máis da Coruña. E moitas grazas por atendendernos. Unha aperta fonda.

-Da Coruña gústame todo. Sobre todo a súa xente. Teño grandes amigas e amigos da Coruña. É unha cidade fermosa que adoro.

VISITANDO

VISITÁNDONOS

Como xa vos comentamos, o noso instituto participou na ‘Semana Escolar da Provincia e a súa Deputación’. Con ese gallo o venres 28 de novembro, 31 alumnos –e entre eles dúas rapazas dos Cazatesouros- levaron a cabo unha sesión dun Pleno da Deputación. Organizar ese pleno deu faterna, deu choio. Primeiro houbo que procurar os voluntarios: aí botaron unha man aqueles profesores que previamente colaboraron na Semana (Mercedes Martínez-Romero, Mª Jesús Quintáns, Verónica Túñez, Beni Vidal e Juan Lence; un traballo moi de agradecer, porque estabamos cos exames da primeira avaliación). Logo houbo que proceder á distribución formando grupos: 17 tiñan que constituír o grupo popular, 9 constituíron o grupo socialista e 5 agrupáronse no bloque nacionalista (logo, á hora de votar, saían resultados como 17 /VS/ 14, e dicíame unha encargada de prensa da Deputación: “Totalmente verosímil: tal cal é na realidade”). Tratábase diso,  de reproducir a estrutura actual dun Pleno da Deputación da Coruña.  Ao principio os rapaces (algúns de 3º da ESO, a maioría de 4ª e 6 voluntarios de 1º bach., logo citaremos os seus nomes, que menos...) non se prestaban a tomalo moi en serio, houbo que animalos e convencelos, o xogo da democracia pode ser atractivo e nunca se sabe onde están os bos comezos... Non dispoñiamos de moito tempo, tivemos que facelo todo a fume de carozo. O venres 28, cando xa estaban en acción, Fabio (dos maiores) que era espectador, dicíame: “Pero profe, está todo pactado”. “Claro, non pode ser doutra forma, dispoñen dunha hora escasa, non querían poñerse nerviosos discutindo os resultados, está todo pactado pero por eles mesmos”. “E foron eles tamén os que escolleron a que grupo pertencer?” “Naturalmente”.

Os temas propuxémolos entre todos, Isabel tivo a idea da subvención, e a idea de subir o soldo partiu dun meu coñecido, deputado por certo (cando soubo o que organizabamos díxome por teléfono rindo: “Van propoñer temas eles? Pois que propoñan que nos suban o soldo”).

(A mesa do pleno: de esquerda á dereita, a secretaria -Lucía, membro do Club de Lectura-, a presidenta e a vicepresidenta. As fotos foron feitas por José Carlos Rivas)

Velaquí os temas: 1. Proposta dunha ruta turística da Raíña Lupa. 2. Proposta dunha subvención ao IES ‘Eusebio da Guarda’ para unha reforma integral. 3. Proposta de transporte universitario gratuíto para os estudantes que vivan en lugares sen servizo público aos campus de Ferrol e A Coruña. 4. Proposta dun roteiro  megalítico-castrexo (empezando polo Castro de Elviña e seguindo por Borneiro, Dombate, etc.). 5. Proposta dunha rede de Bibliotecas Itinerantes polas parroquias distantes dunha Biblioteca Pública. 6. Proposta de subida de soldo para os señores deputados.

O da subida do soldo prestábase a valorar dalgunha maneira a madurez da rapazada. Para a nosa sorpresa nun primeiro momento –estabamos ensaiando na aula de 4º A-, todos ,zas!, ergueron a man a favor, houbo que lles rogar que o meditasen... caía a alma aos pés..., onde está a nobreza de ánimo, o afán de mellorar o mundo da mocidade, con tanto paro que hai no país...- e mudaron de opinión. Esa proposta saíu rexeitada.

Por outra banda, a proposta de subvencionar o noso Instituto queríaa asumir o grupo popular, pero claro, tivemos que demostrarlles que non podía ser, que o Instituto é cousa da Xunta, tamén gobernada por eles e que non podían pedir algo que non lles corresponde... Total, que a asumiu o grupo socialista. Saía rexeitada pero na quenda de réplica pediuse como mínimo que a Deputación subvencionase o amaño do Salón de Actos, a posta ao día dos medios audiovisuais dese paraninfo, e o argumento dos rapaces foi convincente: aí fanse cousas e actos que valen non só para os alumnos senón tamén para todos os coruñeses (conferencias, concertos, presentacións de libros, presentación dos actos da lumerada de san Xoán...).

(Un momento do pleno: votando)

O dos mínimos gustoulle aos rapaces. No tema do roteiro megalítico-castrexo, proposto polo Bloque e tamén rexeitado, chegouse novamente a un acordo de mínimos: polo menos que se axilizase, que se potenciase a posta en funcionamento das instalacións –moi paradas- do Castro de Elviña, visto que segundo a lei, a Deputación está chamada a entenderse e relacionarse estreitamente co Concello coruñés.

E o caso foi que cando estabamos ensaiando, un par de días antes do venres, o meu coñecido, pai de ex alumnos nosos, (“Esta Deputación é a mellor de España, Charo, non o dubides”, dicíame en voz baixa mentres participabamos como espectadores o venres, con auténtica paixón aínda non esgotada, e iso que leva anos largos aí dentro), chamounos para preguntar: “ E que tal se recibides unha visita sorpresa o venres?” Pero ten que ser un segredo...

E así foi como os rapaces, xa situados nas súas bancadas, e xa ben disposta a mesa coa presidenta (Juncal), a vicepresidenta (Claudia) e mais a secretaria (Lucía), chegou o visitante secreto e sentou na mesa como un máis. Claro que non era a primeira vez que o  señor Diego Calvo estaba connosco. Xa nos visitara cando celebramos os 120 anos de existencia. Riu e participou con espírito xove. E ao rematar, felicitou a varios dos participantes. “Aquí hai boa madeira”. Por suposto. Estamos nun dos mellores centros  da contorna. Longa vida ás institucións públicas educativas! 

 (Foto de grupo tras rematar o pleno)

OS NOMES DOS ALUMNOS QUE PARTICIPARON NO PLENO:

Antón Bello Carrillo

Lucía Blanco Miguens

Jorge Blanco Rodríguez

Paula Calvo Piña

Jorge Cambón Olea

Ángel del Canto Facio

David Carreiras Quintas

Laura Castro Martínez

Juncal Alma Castro Vázquez

Hugo Costoya Amenedo

Alejandro Ferro Deus

Óscar Fernández Cotelo

David Franco Orol

Gadea Franco Pérez

Arancha Gómez Díaz

Lucía Gómez Lora

Henao Serna, Juan José

Pedro Incio del Río

Julia López de la Osa Abente

Uxía Llamosas Fernández

Álvaro Martínez Feijoo Marco

Pablo Martínez Iglesias

Gonzalo Morán Méndez

Pedro Novoa Maximino

Ignacio Pérez Tato

Claudia Pita Álvaro

Clara Ramírez Eirís

David Salido Ponte

Pablo Solleiro Sánchez

Inés Tejero García

David Vaamonde López

 (Pleno finalizado. Os rapaces, felices, toman a mesa)

 

(Todos os voceiros estiveron soberbios. Aquí Pablo Solleiro defende a potenciación do Castro de Elviña, nunha acción coordinada da Deputación e mais do Concello. Foi felicitado pola énfase parlamentaria polo Presidente da Deputación, Diego Calvo)

Salinger (1) (2) (3) (4)

Feito por Mario S. García e X. Pérez Mondelo

(sección coordinada por X. Pérez Mondelo)

VISITANDO

VISITANDO

VISITA DE ALFONSO BLANCO TORRADO (II)

(A profesora Carmen Vázquez presenta ao conferenciante no salón de actos do noso Instituto o día 11 de novembro. Fotos de Xosé P. Mondelo)

“Díaz Castro era un home perfeccionista. Deixou cando morreu obra sen publicar, nós tiñámola alí, na sé de Xermolos. Escribiu dous cadernos de poesía, “Follas verdes”, e “Follas ao aire”..., agora, no 2014, Galaxia publicoulle a obra completa. Era tímido, remiso a darse a coñecer. Dos 33 poemas que conforman “Nimbos”, calquera pode aparecer nunha antoloxía de poesía universal.  Trataba de sintetizar o fondo –a mensaxe- e mais a forma, buscaba esa síntese,  non quería que cabalgase un plano por riba do outro, por iso son todos e cada un dos 33 poemas tan plenos, tan redondos. Mirade que tamén os músicos do noso país foron sensibles ao valor de “Nimbos”, aí tendes A Quenlla ou o grupo “2 na Fronteira”. A poesía, soa, é doada de cantar, e transmite ben as emocións das persoas, como transmite a beleza.

Cando morre, en 1990, púxoselle este verso precisamente no epitafio: “A beleza feriume para sempre”. Alguén dixo del se sería católico e dogmático. Para ser  hai que estar aberto, aberto para oír a palabra de Xesús. .. Eu penso que non era nin dogmático nin cadrado... El tiña que estar aberto, “para traducir os Nóbel eu teño que meterme nesoutros mundos...”, non podía ser pechado, tiña necesariamente que abrirse a mil mundos. Ben é verdade que estivo un tempo no seminario, cursando a carreira de crego, vivindo unha relixión conservadora, xa se sabe, si, e hai un pouso... Dubidou logo entre ser mestre ou ser xornalista ou tradutor, el estivera sete anos en Vilagarcía, levárao o Aquilino, daba clases de alemán daquela, cando inda non había Escola de Idiomas... Viviu unha verdadeira Odisea para poder comprar gramáticas, dicionarios para aprender húngaro, por exemplo, nunha época (arredor 1940) en que era imposible atopar aquí un posto de tradutor, e xa vedes, chegou a aser coordinador de todos os tradutores no CSIC. Mais sentíase exiliado alí, en Madrid. “Galiza vai en min”: un home agradecido á terra nai.

Retornou nos anos 80. Era moi amigo da mocidade. Canda o Festival de Pardiñas, el estaba alí. Empataba coa mocidade. Recordo que veu aquí á Coruña, visitara a cidade vella, Riazor... Gustáballe ler a nosa historia,  tiña unha predilección especial polos castros, as mámoas, e tamén –sempre co lapis e o papel no peto- amaba recoller refráns e ditos populares. Gustáballe falar. Dicía: “Cando morre unha palabra, vai unha biblioteca con ela”.

Cumpriría 100 anos o 19 de febreiro. Para coñecer o mundo, debemos coñecer as súas tribos (as urbanas de New York coma as da Amazonia), e temos, claro está, que coñecer tamén a nosa tribo (tradicións, ritos, formas de soñar, formas de establecermos relacións sociais, desta e das outras latitudes). Así pensaba el”.

 (De esquerda a dereita: Xoán Vila, Susana Piensos, Carme Vázquez, José Antonio López, Alfonso Blanco, o seu acompañante, Charo Soto, Isabel Ruso e Emilio Insua)

(As preguntas dos nosos alumnos ao señor Blanco quedan para outro día) (Continuará).

Pradolongo

Durante moito tempo acostumámonos a que os protagonistas das películas se chamasen John, Jack, Bill ou Charlie. Agora, o audiovisual galego, que pese a todas as súas carencias avanza a pasos axigantados, intenta contarnos historias que lle acontecen a xente coma Raquel, Martiño e Armando, os personaxes de Pradolongo. 

Unha historia que acontece en Galicia. Uns personaxes  cos que nos poderíamos topar no instituto. Unha película absolutamente dirixida á mocidade, pois ten como tema o paso da infancia á madurez, e como este cambio afectará á amizade dos tres rapaces. Unha irmandade nacida na infancia, a piques de romperse na entrada ao mundo dos adultos. 

É unha cinta singular pola proximidade que transmite, especialmente aos rapaces da idade dos protagonistas. Pero sobre todo é a proba de que, pese a todas as adversidades, a nosa nacente industria non se rende.

Eduardo Lampón

(sección coordinada por X. Pérez Mondelo)

A CORUÑA

TOPONIMIA CORUÑESA (I).

Como sabedes, se seguides o noso blog irmán, no noso Instituo colaboramos na celebración da 'Semana Escolar da Provincia e da súa Deputación'. Unha das actividades propostas é precisamente traballar cos topónimos da nosa cidade. Nós, no Club de Lectura, dedicámonos este martes a botarlle un vistazo a mapas antigos da cidade, compracímonos na existencia desa fermosa disciplina que é a cartografía.

Agora presentámosvos algunhas reflexións, quizais pesadas, quizais imaxinativas en exceso, sempre necesarias, sobre os nomes de lugar da nosa amada cidade, A Coruña.

(Selección de topónimos coruñeses. Mapa de confección propia)

TOPONIMIA DA CIDADE DA CORUÑA E ARREDORES.

A BARRA: A praia da Barra, enfronte case de santa Cristina, nas Xubias. Tiña pouca area, e moitas pedras. É voz prerromana. Emparentada coa raíz Bar- ‘pedra’, presente por exemplo en (Estaca de) Bares, barroco, barrocal (no DdD, "Dicionario de Dicionarios". Corpus lexicográfico da lingua galega).
En comunicación persoal, o profesor Gonzalo Navaza -quen nos honra dedicándonos parte do seu tempo: hónranos e enriquécenos co seu saber, non perdamos de vista a importancia deste último enfoque-,  dinos sobre "barra" que para Bascuas BARRA e BARRANTES son hidrónimos, e chama a nosa atención sobre que o sema 'pedra' encaixa pouco coa realidade xeográfica das praias que se chaman BARRA e son lombos de area sen pedras; a Bares, Poza de Bar e semellantes cádralles ben un significado hidronímico. Tamén na Barra en Coles, Ourense, e mais Barra de Miño, etc. 

A CABANA: Da forma hispano-latina capanna ‘choza’ (aparece en san Isidoro), de probable orixe céltica (iso pensa Corominas). A Cabana estaba onde agora está o ‘Carrefour’, preto do lugar de Someso.

A CANTEIRA (DE SANTA MARGARIDA): O noso pai, cando estudaba de rapaz na Academia Dequidt vía baixar os carros tirados cos bois do país cargados das enormes pedras da canteira de santa Margarida; ían os carros camiño do porto. Canteira  deriva da forma preindoeuropea *Cant ‘pedra’.

AGRA (DO ORZÁN): Alude a un conxunto de terras cultivadas, de maior extensión có agro. Vén do latín ager, agri. A nosa avoa coruñesa dicía que a agra do Orzán era unha terra tan fértil tan fértil que daba mesmo o azafrán.
Relémbranos o prof. G. Navaza que o galego é a única lingua que conservou derivados patrimoniais do latín AGRUM, porque nas outras linguas as palabras que teñen desa familia léxica son cultismos (agricultura, agrícola, etc.).

AGRELA: Frecuentemente aparece falsamente dividido (A Grela), é diminutivo do anterior.
Faime saber Navaza que, se non recorda mal, na comisión de toponimia para este caso coruñés ditaminaron A Grela, coa deglutinación do artigo, porque viron que esa separación xa estaba consolidada na Idade Media, e ademais, este fenómeno -a chamada deglutinación do artigo- é común en galego: O Incio, O Grove, A Baña, etc.

ATOCHA-Monte Alto: Voz foránea, probablemente traída polos frades que se instalaron nesa zona na Idade Media.  É un fitónimo e vén explicado en Corominas  (hispánico prerromano Taucia, en cuxa evolución intervén a fonética mozárabe). O prado de Atocha (daquela fóra de Madrid) é o contexto dun dos milagres narrativos das Cantigas de Santa María.
Quere o profesor da Universidade de Vigo que vos relembre cal é o resultado normal (ou patrimonial) desa voz prerromana, "Taucia", en galego: é TOUZA, moi presente tamén na nosa toponimia. 

BERBERIANA: Figura como ‘Ribera de Berbiriana’ nun plano da Coruña en 1842 (S. G. E, Maestranza (1994)), de José Mª Ferrater (aí vén despois da enseada do Orzán, indo cara á torre). Parece un cultismo, unha forma derivada do latín verberare ‘azoutar’, probablemente referido a unha zona onde bate moito o vento ou o propio mar. Nós sempre oímos dicir que a praia de Berberiana é a do Matadoiro.

O BIRLOQUE: Orixe descoñecida.  O sufixo atopámolo noutras voces, como na galego rebiricoque, e quizais sexan ambas as dúas de orixe expresiva; tamén se pode pensar na familia léxica dos birlos  (o xogo tradicional con bolos, sinónimo de estornela) e non se pode descartar a conexión coa familia de virar polo sema de volta e reviravolta implícito tanto en rebiricoque como na acción de manexar con arte os birlos, facendo que rolen, viren e reviren. A relación entre o birlo e o topónimo pode ser pola forma orográfica (ou por unha forma pétrea redonda, xa desaparecida). Hoxe é un barrio, pero foi un lugar. Pertence á parroquia de san Cristovo das Viñas. O nome BIRLOQUE aparece documentado nun listado de microtopónimos do ano 1848 (en: “Lugares de San Cristobal das Viñas en el año 1848. Contadurias Hacienda ARG 1848 Indice arg 35616”, en http://historiabirloque.blogspot.com.es/2011/05/lugares-de-san-cristobal-das-vinas-en.html).

 (Lavandeiras no Birloque do século pasado. Foto Blanco)

CAMPO DA LEÑA: Era onde se vendía a leña (hoxe Praza de España). Dinos o noso colega E. Insua que el inda relembra cando se vendían as piñas. Do latín Campus ‘terreo chan’, e ligna, de lignum ‘racha’.

OS CANTÓNS: Ao estaren empedrados (tanto o chamado Cantón grande coma o Cantón pequeno), probablemente haxa que relacionar a palabra coa forma preindoeuropea (así a cataloga F. Cabeza Quiles en "Toponimia de Galicia") *Cant ‘pedra’.

CASTELO DE SAN ANTÓN: Do latín Castellum ‘reduto fortificado’. Destas fortificacións con valor militar, defensivo, había –no que nós sabemos- varias na Coruña: enfronte do castelo de san Antón estaba o de san Diego, había outro en san Amaro, e había outra fortificación en Eirís.

O CASTRILLÓN: Deriva de castro (latín castrum ‘lugar fortificado’).

OS CASTROS: Do latín castrum. En Galicia cóntanse por centos os lugares que se chaman Castro. Aluden a poboacións de orixe prerromana. É un barrio; celebra as súas festas canda a Virxe do Carme (de rapaces relembramos aínda oír desde a cama pasar pola rúa os gaiteiros tocando as alboradas). Onde acaban Os Castros empezaba a Gaiteira. Así como por exemplo é doado documentar Oza en calquera mapa, é moi difícil atopar un mapa da provincia que traia 'Os Castros', só o encontramos no de 1957 que ten dispoñible na rede a Deputación.

O CORGO: Do latín corrugu ‘canle de auga’. Aquí –por extensión- indicaría un camiño estreito e fondo. O camiño do Corgo desapareceu, ao construírse o Parque de Oza, pero consérvase a fonte do Corgo, sen cartel que indique o seu nome.

 

(Fonte do Corgo, necesitada dunha placa informativa, onde conste ese nome. Está no actualmente chamado 'Parque de Oza'. Na nosa infancia quedaba encaixada no camiño, no Corgo, e por riba dela era todo hortas e campos) 

A CUBELA: É de supoñer que se corresponde co cast. Cubilla que Corominas menciona cando estuda a voz Cuba. A Cubela coruñesa corría en paralelo ao río de Monelos. O sema en común cun derivado de cuba (como cubeta por ex.) é pola forma, polo relevo en depresión, en caixa, que evoca a forma do recipiente. A palabra cuba vén do latín cuppa.

EIRÍS: Dun antropónimo xermano, bitemático, Age-ricus, Eiricus/Eirigus. Antigamente (ata os anos 60 aproximadamente) celebrábase  romaría  canda o santo Antonio, en xuño.

ELVIÑA: Etimoloxía difícil. Pódese pensar nun etnónimo que relacione a voz co nome dos Albiones astures, ou incluso querendo cos celtas Helvecios. Outra hipótese é ver nesta palabra a suma de dúas formas: El, resultado dunha raíz antiquísima Iri-/Ili- que está seguramente na base da tamén coruñesa Iria (Flavia), co valor de ‘cidade’ (de tal forma que os castrexos lle chamarían ao seu habitáculo simplemente Ili ‘a cidade/a citania’) mais viña, polas plantacións de viñedos de tanta importancia en épocas máis modernas (baixa Idade Media e séculos posteriores). En toda a documentación baixo medieval parece haber conciencia de estarmos diante dun composto (1372: San Viçenço del Vinna; 1433: San Viçenso del Vinna; 1458: San Vicenco del Viña; 1462: San Vicenço del Vjnna; 1475: San Viçenco Delvinna; textos tomados do Plan Director del Castro de Elviña, publicación do ano 2000, agás o de 1458, atirado do Corpus Xelmírez) , pero é difícil asegurar nada porque a forma El coincide coa forma do artigo en castelán e a fragmentación pode deberse a ese factor. Porén, enfocado desde outra perspectiva, quizais se poida pensar que foi grazas a esa homonimia  co artigo, como se conservou ese El (> Ili).
Vexamos agora a autorizada opinión do profesor G. Navaza:

"Eu diría que ELVIÑA ten , efectivamente, unha orixe escura, sen dúbida prerromana. As grafías "Del Vinna" habería que saber se son do orixinal ou do paleógrafo que o transcribiu, ou se están tomadas dun orixinal desa época ou de copia posteior, porque en "Del Vinna", como dis, hai deglutinación do artigo castelán... En calquera caso non se debe chamar "composto". Se ao mentar a raíz ILI-IRI  te refires á dos íberos,  é altamente improbable aquí (e tamén para Iria, naturalmente). Non creo que Iria e Elviña teñan relación entre si. En calquera caso, sería un feito extraordinario que tivesen algo que ver co ILI ibérico. En calquera caso, como en territorio ibérico (no oriente hispánico) a hidronimia é indoeuropea ou paleoeuropea, e polo regular a hidronimia conserva o estrato máis antigo, hoxe está cuestionado que o ibérico sexa "antiquísimo" en Hispania. Alinei cre que o elemento ibérico no oriente hispánico foi máis ben un superestrato dun grupo dominante que se instalou sobre culturas previas indoeuropeas".

A GAITEIRA: Pedro Carro Carro considera que a imaxe dunha muller tocando a gaita é unha fantasía, un caso de etimoloxía popular; el  hipotiza un étimo xermano, waltharia ‘xefatura’. Este mesmo estudoso propón –dado que tamén había en tempos unha caleira- outro étimo: do mineral chamado gaiter. O que si é certo é que por esa zona –pertencente ao Concello de Oza en séculos pasados- fluía o río de Monelos, xa próximo á súa ampla desembocadura; ao pasar por esta zona cambiaba de nome, era denominado tamén Río da Gaiteira. Inda no XIX había un lugar cheo de árbores, “Campo/horta da Maestranza” onde a xente se deleitaba e recreaba. Tamén lemos da existencia máis antiga dun xuncal, e na propia desembocadura houbo canabeiras (sendo nós nenos inda nos bañamos na praia das Cañas, a carón das ruínas do castelo de san Diego). Pódese pensar que dalgunha desas plantas os rapaces farían gaitas (pequenas frautas, a idea veunos á mente ao oír a nosa nai valdeorresa dicir, tras coller un día unha pequena planta tipo cana no campo: “mirade, con isto faciamos nós as pipas”); trataríase de hipotizar unha metonimia: a materia recibe o nome do obxecto fabricado con ela; o proceso metonímico arrincaría da acepción 'gaita'= 'frautiña feita de materia vexetal', acepción presente por exemplo no refrán: “Non está o alcacén para gaitas”. Se a hipótese fose boa, gaiteira sería abundancial, lugar onde hai canas para facer gaitas.

GARÁS: O noso avó paterno recordaba aínda de rapaz cando Garás era todo hortas. Medramos oíndo falar da parada de Garás, cando se collía o trole, o nº 2, que facía o traxecto “Los Castros-Puerta Real”. Como hipótese verosímil, pensamos que pode vir dunha forma, Garabaás,  que se documenta no Corpus Xelmírez como topónimo medieval. Naturalmente, hai que supoñer a caída do –b- intervocálico, fenómeno suficientemente coñecido.  Da familia de carba, garabato, garabullos, é dicir -partindo da base de que temos en orixe un topónimo e non un antropónimo- en Garás noutrora iría a xente recoller leña miúda, entre outras actividades posibles. Hai variante documentada (mapa topográfico da cidade de 1869 do Servizo Xeográfico do Exército, publicado en A antiga Maestranza de Artillería, Rectorado da Universidade da Coruña) con vibrante múltiple, Garrás, pero non é un atranco insalvable, as dúas variantes poden alternar (Corominas documenta garrabullos, garrampallos nesa mesma familia, s. v. Carba). Vemos nun plano de Barón y Yáñez de 1879 (depositado no arquivo municipal, dispoñible na rede) que a rúa de Garás discorría en paralelo ao mar tendo nunha extrema a rúa de Santa Lucía e na outra a "Calle del Pacto Federal"; en perpendicular subía, máis preto de sta. Lucía que do outro cabo, a travesía do mesmo nome.

LABAÑOU: Raíz hidrónima lav- ou tema lítico. Xa dixemos neste mesmo blog que non son valores incompatibles. No Corpus Xelmírez (na rede) documentamos a forma 'Labañou' 8 veces, todas datadas en 1399: vemos que no termo así chamado había currais e había un microtopónimo, a 'agra de Labañou', constituído sen dúbida por terra altamente produtiva.

AS LAGOAS: Aparece en singular, Ensenada de la Lagoa, no mapa de 1869. Do latín lacuna.

LAZARETO: Nome da praia onde está a primitiva igrexa de Oza, a románica. Este topónimo é relativamente moderno (o lazareto créase a fins do XIX). En mapas antigos só figura Oza.  Deriva de (san) Lázaro, por ser este santo o patrón dos lazarados, dos leprosos. A lepra tamén era chamada “mal de san Lázaro”. A praia da nosa infancia tamén sufriu a súa propia mutilación.

A MADROSA: Carro Carro alude a este lugar como A Madosa, pero na nosa infancia temos oído sempre Madrosa (unha amiga e compañeira de aula vivía na Madrosa). O Concello puxo un cartel co topónimo modificado, Lamadosa (ou así). Actualmente as poucas casas que quedan están a carón do novo aparcadoiro do Complexo Hospitalario (CHUAC). Dada a posición elevada e a proximidade a topónimos como Monte das Moas, non dubidamos da súa pertenza á mesma familia léxica ca outras variantes: Madoña, Madorra, Madroa... ‘mámoa’ (Cabeza Quiles documenta unha ducia de formas para aludir aos túmulos funerarios prehistóricos).

MONELOS: Talvez veña do latín molinum ‘muíño’, cun sufixo diminutivo, *molinellos. En Asturias docúmentase a forma paralela, Munielles. Recordemos que por debaixo da terra inda flúe na Coruña actual o Río de Monelos, e relembremos de paso que había muíños realmente (viñan estando aproximadamente onde están agora os chamados ‘Novos Ministerios’). Tamén había un microtopónimo Muíños.

A hipótese dun derivado de *molinellos –con caída da vogal pretónica, *molnelos-  pode apoiarse nunha forma medieval, MOLNEYRA (interpretable no contexto agrícola como pertencente á familia de MOLINUM, no Corpus Xelmírez, ano 1281), así como na voz galega MOLNEIRO ‘muiñeiro’ que figura no DdD.

Pola súa banda, Navaza pensa nun diminutivo en -ELLOS dun orónimo prerromano MONES, topónimo de Valdeorras ou Viana (Munnes, Monnes e Mones na documentación medieval) ou (menos verosímil) un alcume persoal MONOS.

MONTE DAS MOAS: Plural da voz latina mola ‘moa’, seguramente en sentido oronímico ‘cerro escarpado de cima plana’. Hoxe hai un Instituto naquel lugar que foi bautizado, con moi bo criterio, con ese orónimo.

O MONTIÑO: Alude a unha mámoa ou a unha zona de mámoas. Que nós  saibamos, antes chamábase O Montiño a unha zona elevada que discorría en paralelo (pero nun plano máis elevado) aos Castros (e á rúa De la Merced) e seguía por riba da Cubela.

(Continuará) 

(Mapa de 1956, dispoñible na Internet, mercé ao servizo de cartografía da Deputación da Coruña)